3205 - Βυζαντινή Παρακαταθήκη: Ο Οικουμενικός Πατριάρχης είναι ο κανονικός Κυριάρχης επίσκοπος του Αγίου Όρους.

Ο ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΣ ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ ΩΣ ΚΥΡΙΑΡΧΗΣ ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΜΟΝΑΧΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ ΚΑΤΑ ΤΟ ΧΡΥΣΟΒΟΥΛΑΟ ΑΝΔΡΟΝΙΚΟΥ Β' ΤΟΥ 1312

του Αθανασίου Αν. Αγγελόπουλου

1. Ο Οικουμενικός Πατριάρχης είναι ο κανονικός κυριάρχης επίσκοπος του Αγίου Όρους.

Το γεγονός αυτό βιώνεται και μαρτυρείται στο Άγιο Όρος, όπου η μοναχική πολιτεία, και στην Κωνσταντινούπολη, όπου η έδρα του Οικουμενικού Πατριάρχου, δια μέσου των αιώνων και μέχρι σήμερα.

Σε κάποιες έκτακτες —κυρίως ταραχώδεις— περιόδους της ζωής της Πολιτείας και Εκκλησίας στην Βυζαντινή Αυτοκρατορία μετεβιβάζετο η κυριαρχία αυτή ή μέρος αυτής σε άλλον επίσκοπο, όπως π.χ. στον επίσκοπο Ιερισσού ή στον μητροπολίτη Θεσσαλονίκης.

Ή κατεβάλλετο προσπάθεια υφαρπαγής αυτής της κυριαρχίας από άλλους εφήμερους κατακτητές ή ηγεμόνες της Μακεδονίας, π.χ. Σέρβους, Βουλγάρους, Φράγκους ή Βυζαντινούς ηγεμόνες της Μακεδονίας με έδρα την Θεσσαλονίκη.

Οι τελευταίοι ήθελαν την κανονική εποπτεία στο Όρος συνδεδεμένη με τους παρ’ αυτοίς ή υπ’ αυτούς εκκλησιαστικούς ηγέτες (πάπας Ρώμης, Σέρβοι και Βούλγαροι αρχιεπίσκοποι, μητροπολίτης Θεσσαλονίκης).

Η τάση αυτή είχε σχέση με τον δεδομένο ρόλο του αυτοκράτορος της Κωνσταντινουπόλεως στην επί εξωτερικών ζητημάτων κυρίως εποπτεία και κυριαρχία του στο Όρος.

Το ιστορικό αυτό σκηνικό συνιστά την μια όψη, την πολιτειοκρατική θα ελέ- γαμε, του ζητήματος της θέσεως της επίσημης Εκκλησίας —εν προκειμένω του Οικουμενικού Πατριαρχείου και κατά περίπτωση άλλων εκκλησιαστικών δικαιοδοσιών— ως εποπτευούσης αρχής της Μοναστικής Πολιτείας του Αγίου Όρους.

2. Η άλλη όψη του ζητήματος είναι αυτή της μοναχικής αυτονομήσεως και αυτοδιοικήσεως για λόγους εξωτερικούς και πνευματικούς.

Τα μοναχικά κέντρα-αδελφότητες, πριν, κατά και μετά κυρίως την περίοδο της εικονομαχίας, είχαν αυτονομηθεί σε μεγάλο βαθμό από την κυριαρχική εποπτεία των επιχωρίων επισκόπων.

Γιατί;

Πρώτον, διότι η αυτονόμηση είναι ενδιάθετη τάση όλων των μοναχών όλων των εποχών.

Μέχρι τινός κρίνεται εύλογη. Η υπέρβαση και αφαίρεση χρόνου, τόπου και ύλης —η απάρνηση των εγκοσμίων— δίδει το δικαίωμα σ’ αυτούς για περισσότερη ελευθερία και ανεξαρτησία κατά την ενάσκηση των πνευματικών καθηκόντων.

Ποτέ  όμως εκτός και υπεράνω της κανονικής εκκλησιαστικής τάξεως.

Η πλήρης ανεξαρτησία των μοναχικών κέντρων - αδελφοτήτων από οποιαδήποτε εκκλησιαστική αυθεντία είναι κανονικώς αδιανόητη.

Όπου και όταν επεχειρείτο στο παρελθόν, κυρίως στην Ανατολή, τις οδηγούσε στους κόλπους των αιρέσεων.

Δεύτερον, διότι η αυτονόμηση ήταν αναγκαία στους αγώνες τους υπέρ της τιμής των ιερών εικόνων.

Αφού η αυθεντία του σώματος των επισκόπων ζημιώθηκε κατά την εικονομαχία, λόγω κυρίως της παθητικής παραδοχής ή και ανοχής της εικονομαχικής αιρέσεως, ιδίως κατά την εικονομαχική Σύνοδο της Ιερείας (754 μ.Χ.).

Σ’ αυτήν —να τονιστεί αυτό— ουδείς Πατριάρχης έλαβε μέρος, με ευνόητη συνέπεια την μεγάλη ενίσχυση του κύρους των πέντε Πατριαρχών, του πατριαρχικού εν γένει θεσμού, στις μοναχικές αδελφότητες.

3. Οι αγώνες και οι θυσίες των μοναχών υπέρ της τιμής των ιερών εικόνων συνέβαλαν μεγάλως στην απόκρουση της εικονομαχίας.

Η εκκλησιαστική συνείδηση αναγνώρισε μετά το τέλος της εικονομαχίας την μεγάλη προσφορά του μοναχισμού.

Το γεγονός αυτό ενίσχυσε την ενδιάθετη τάση αυτονομήσεως, ούτως ώστε οι μοναχοί να προτιμούν για ευνοήτους λόγους, αντί της εγγύτερης και οπωσδήποτε περισσότερο ενοχλητικής εποπτείας του επιχωρίου επισκόπου, την απώτερη και συνήθως λιγότερο ενοχλητική εποπτεία του οικείου Πατριάρχου.

Μετά την εικονομαχία αναπτύχθησαν μεγάλα μοναχικά κέντρα —μοναχικές πολιτείες, που διεκδίκησαν εύλογη αυτονομία.

 Μια απ’ αυτές τις πολιτείες είναι η αγιορειτική, η μόνη επιζήσασα μέχρι σήμερα από τότε, μεταξύ πολλών άλλων.

Η μοναχική πολιτεία του Αγίου Όρους καταξιώθηκε να έχει καθεστώς, όχι απλής, αλλά προκεχωρημένης αυτονομίας και αυτοδιοικήσεως, γιατί έχει συνδεθεί, όχι απλώς μόνο με τον πατριαρχικό θεσμό ως κανονικό σημείο αναφοράς, αλλά άμεσα και με τον αυτοκρατορικό θεσμό. 

Η συμβολή, εξάλλου, του αγιορειτικού μοναχισμού στην επικράτηση της τιμής των ιερών εικόνων κατά την εικονομαχική περίοδο υπήρξε μεγάλη.

Έτσι εξηγεί¬αι η παρουσία των Αγιορειτών μοναχών στην Σύνοδο του 843, της Ορθοδοξίας.

4. Εξειδικεύων τον λόγο για την θέση του Οικουμενικού Πατριάρχου εις το Άγιον Όρος, υπό τις ανωτέρω εκτεθείσες πολιτειακές και κανονικές συνθήκες, θα ημπορούσα να καταθέσω με βεβαιότητα, επί τη βάσει των πηγών, ότι ο ρόλος του Οικουμενικού Πατριάρχου στα αγιορειτικά πράγματα είναι συνεπόπτου και συγκυρίάρχου με τον ορθόδοξο αυτοκράτορα ως το 1312 μ.Χ. και επόπτου και κυριάρχου—και με την αυτοκρατορική βούληση και με αίτηση των Αγιορειτών— μετά το 1312 μ.Χ. μέχρι σήμερα.

Η κατάθεσή μας αυτή εξάγεται από τα ίδια τα αυτοκρατορικά και πατριαρχικά χρυσόβουλλα και σιγίλλια, τα πριν, κατά και μετά το 1312 μ.Χ. και από την πράξη και παράδοση διά μέσου των αιώνων στις σχέσεις μεταξύ Κωνσταντινουπόλεως και Αγίου Όρους.

5. Ο Οικουμενικός Πατριάρχης ως συνεπόπτης καί συγκυρίαρχος επίσκοπος του Αγίου Όρους

Ο αυτοκράτωρ, στην μέχρι του 1312 μ.Χ. περίοδο, ενεργεί ως επόπτης, κυρίαρχος σε όλα τα εξωτερικά ζητήματα εξουσίας, τάξεως, διαιτησίας, επιβιώσεως, τα συνδεδεμένα με την μοναχική πολιτεία του Αγίου Όρους, προς την κατεύθυνση πάντοτε εξασφαλίσεως και λειτουργίας ιδιοτύπου αυτοδιοικήτου και αυτονόμου καθεστώτος.

Ο αυτοκράτωρ είναι ο εκλέγων και διορίζων τον Πρώτον του Αγίου Όρους.
Προς τον οποίο εγχειρίζει την ράβδο σε ένδειξη εκχωρήσεως αμέσου αυτοκρατορικής εξουσίας. Ώστε το Όρος, ανενόχλητο από άλλα, επιμέ- ρους τοπικά ή μείζονα κέντρα εξουσίας, να επιδίδεται αυτοδιοικήτους στην εξάσκηση και προαγωγή του μοναχικού ιδεώδους, μακράν εξωτερικών περισπασμών και πιέσεων κοσμικών, πολιτειακών και εκκλησιαστικών.

«... τό Όρος τον "Αθω, έστι μέν ώς άληθώς τά τε άλλα, θαυμαστόν καί τερπνότατον καί των προς άνατολάς κειμένων καί δίαβεβοημένων οϋκ ελαττον. εί δέ καί παράδεισον έτερον ή κατάστερον ουρανόν ή καί αρετών πασών καταγώγιον, τοντ ’ αν τις καλέσειεν, ουκ αν άμάρτοι τον δέοντος. Σεμνεία γάρ έκείσε καί εναγή φροντιστήρια εστιν ίδείν ... έτι τε μοναζόντων τάγματα καί συστήματα ... θεωρία δέ καί πράξει κοσμούμενα, καί ώς αστέρας δεικνυόμενα φαεινούς τή τε τον βίον φαιδρότητι καί τώ έξω κόσμο καί σαρκός είναι καί τά θεία διά παντός μελετάν, καί τούτων κατατρυφάν ώς ένόν, κακειθεν τον φωτισμόν καί τάς έλλάμψεις είσδέχεσθαι, καί μηδέν άλλο ποθοϋντας ή τό άναλϋσαι καί συνεΐναι Χριστώ... Ουκοϋν οί προ ημών αοίδιμοι βασιλείς τήν τοιαύτην τών άνδρών τούτων βιοτήν καί πολιτείαν έκθειάσαντες ... προς ενποιΐαν τών αυτών μοναχών, τήν τ’ έλευθερίαν αυτοίς διά χρυσοβούλλων έδωρήσαντο ... εις τό τής ησυχίας έργον μηδέν τό προιστάμενον έχοιεν επί τοίς υπέρ άρετής αυτών άγωνίσμασιν...»

(από το Χρυσόβουλλο του αυτοκράτορος Ανδρονίκου Β' του Παλαιολόγου).

 Η εκτεθείσα αυτοκρατορική εποπτεία και κυριαρχία δεν είναι, εν τούτοις, απεριόριστη. Όταν αυτή εκφεύγει της εξωτερικής εξουσίας και τάξεως πραγμάτων, διότι άπτεται θεμάτων εσωτερικών, πνευματικών, κανονικής τάξεως και εκκλησιαστικής ευταξίας, τότε και ο ίδιος ο αυτοκράτωρ αναφέρεται στον Οικουμενικό Πατριάρχη.

Αφού και ο αυτοκράτωρ δεν υπέρκειται των θείων και ιερών κανόνων αλλά υπόκειται σ’ αυτούς. Γι’ αυτό πάντοτε, προκειμένου περί των αγιορειτικών ζητημάτων, τα σχετικά αυτοκρατορικά χρυσόβουλλα διαγορεύουν ότι κάθε αυτοκρατορική πράξη δέον όπως κινείται κατά τό «τοίς θείοις κανόσι παριστάμενον ακριβές» και στα πλαίσια της αντοχής και του σεβασμού των «θείων έξαιρέτως θεσμών καί ιερών κανόνων».

Είναι πολύ χαρακτηριστική και σαφεστάτη εν προκειμένω η τοποθέτηση του Αυτοκράτορος Ιωάννου Τσιμισκή στο επί των ημερών του και υπ’ αυτού επικυρωθέν πρώτο Τυπικό του Αγίου Όρους, το 972 μ.Χ.:

Εντεύθεν ειρήνη βαθεία καί άστασίαστος έπεβραβεύθη αυτοίς τή τού Θεού συνεργία καί χάριτι, πάντων τών άμφισβητουμένων διαλυθέντων.

Έπί τούτοις καί άλλας τινάς υποθέσεις εύρηκότες διορθώσεως έπιδεομένας, κατά τό ήμΐν έγχωρούν καί τό τοίς θείοις κανόσι παριστάμενον ακριβές, τήν διόρθωσιν έποιησάμεθα, ετέρους τε τινάς τών μοναχών, κατ’ άλλήλων αμφισβητήσεις καί δίκας έχοντας εύρηκότες, διελύσαμεν τούτους είρηνοποι ήσαντες».

 Επί της ιδίας γραμμής κινείται το Τυπικό Κωνσταντίνου του Μονομάχου, του 1045. Διακηρύσσει σ’ αυτό ο αυτοκράτορας:

«’Ανακτορικής τω όντι καί θείας καί βασιλικωτάτης φρενός τό μή μόνον πολιτικών πραγμάτων επιμέλειαν ακριβή ποιεϊσθαι καί στρατοϋ φροντίζειν καί έθνη τροποϋσθαι πολέμια καί εχθρούς καταδουλοΰσθαι καί πόλεις πολνανθρώπους υπό την οίκείαν άγειν χείρα, ώσαύτως τε θείων έξαιρέτως θεσμών καί ιερών κανόνων άντέχεσθαι καί τών τώ Θεφ άνακειμένων καί κόσμον φυγόντων καί εν όρεσι διαιτωμένων ... πολλήν ποιείσθαι την πρόνοιαν...» 

(από το Χρυσόβουλλο Κωνσταντίνου του Μονομάχου).

Η άποψη, ως εκ τούτου, ότι τα τυπικά του Όρους εξεδόθησαν και εκράτησαν άνευ οιασδήποτε μεσολαβήσεως και γνώσεως της Εκκλησίας είναι εξωπραγματική.

Μέχρι του Αλεξίου A' τα πράγματα είναι κάπως ασαφή από κει και πέρα όμως σαφή, διότι εμφανώς συμπράττει και η Εκκλησία.

Ο αυτοκράτωρ, προκειμένου περί των αγιορειτικών ζητημάτων, πρώτον πράττει- ενεργεί μόνος του. Δεύτερον, συμπράττει-συνενεργεί με τον Πατριάρχη.

Τρίτον, εκχωρεί προς τον Πατριάρχη την απόλυτη πρωτοβουλία ρυθμίσεως αγιορειτικών ζητημάτων.

Στην τελευταία περίπτωση, ο Πατριάρχης, ως ο οικείος Πατριάρχης-επίσκοπος του Όρους, λειτουργεί ως το σημείο κανονικής αναφοράς, εξαρτήσεως και εποπτείας της μοναχικής αγιορειτικής αδελφότητος στα πλαίσια του όλου εκκλησιαστικού διοργανισμού, της όλης Εκκλησίας.

Αφού, ως κανονικώς γνωστόν, καμιά μοναχική αδελφότητα, κανένα μοναχικό κέντρο, δεν μπορούν να υφίστανται ανεπίσκοπα, δηλαδή άνευ οικείου επισκόπου, σύμφωνα με τους θείους και ιερούς κανόνες περί ευταξίας και αρμονίας στο όλο εκκλησιαστικό σώμα.

Η περίπτωση εποπτείας του επισκόπου Ιερισσού ως έκτακτη, και όχι πάντως άνευ συγκαταθέσεως του Πατριάρχου, δεν θίγεται εδώ.

Κατά τις πηγές, όταν ο αυτοκράτωρ ενεργεί-πράττει μόνος του, δεν επιτρέπει πατριαρχική παρέμβαση στο έργο του της εποπτείας της αγιορειτικής πολιτείας.

Απευθυνόμενος ο αυτοκράτωρ προς τον Πατριάρχη, σε κάποια περίπτωση εξωτερικής εποπτείας, του δηλώνει:

Πάτερ άγιε καί Οικουμενικέ Πατριάρχα ... ή εντολή σου έξήλειψε τό άγιον όρος, μή υποκείμενον τη σή εξουσία. Αλλ ’ υπό τών βασιλέων κατά διαδοχήν τοϋτο έθέσπισαν καί οϋχ υπό άλλης εξουσίας... 

(Από την πιττάκιο Αλεξίου βασιλέως προς Νικόλαο Πατριάρχη).

Στην άλλη περίπτωση της συμπράξεως αυτοκράτορος και Πατριάρχου, ο αυτοκράτωρ, απευθυνόμενος προς τους Αγιορείτες δια του Πρώτου, τονίζει:

«δέξαι τόν ορισμόν τόν ήμέτερον άπό θεοϋ καί Βασιλέως Αλεξίου τοϋ Κομνηνοΰ καί Πατριάρχου Νικολάου».

Ο δε Πατριάρχης Νικόλαος δηλώνει σε άλλη συνάφεια:

«Άφετε τήν εντολήν, ήν λέγετε έχειν εις τό άγιον Ορος. Εστω επ’ έμοί καί τφ Βασιλεί καί τω Πρώτο) καί υμεϊς αμέριμνοι έστέ (από τις επιστολές προς Αγιορείτες του Αλεξίου και Νικολάου).

Η σύμπραξη αυτή είναι η συνήθης πρακτική στην αντιμετώπιση των αγιορειτικών ζητημάτων από τον αυτοκράτορα και τον Πατριάρχη, αρχής γενομένης σαφώς από του Αλεξίου Α' Κομνηνού και του Οικουμενικού Πατριάρχου Νικολάου του Γραμματικού.

Στην τρίτη περίπτωση εκχωρήσεως, λόγω αναρμοδιότητος, εκ μέρους του αυτοκράτορος στον Πατριάρχη πρωτοβουλίας σε εσωτερικά πνευματικά ζητήματα, βλέπουμε ότι ο Πατριάρχης λειτουργεί ως ο αναμφισβήτητος εκφραστής της εκκλησιαστικής αυθεντίας και της κανονικής τάξεως, εκζητών την αυτοκρατορική προστασία:

«Ει δέ δοκεί τω Θεω καί ενάρεστον αύτω έστίν, δυνάμωσον τούτο βασιλίκιι εξουσία, ινα μηκέτι βλάχους είσάξουσι πώποτε έν τφ άγίω Όρει εις τον αιώνα».

Σε άλλη περίπτωση ο Πατριάρχης ως ο οικείος επίσκοπος-ποιμήν του Αγίου Όρους εφιστά την προσοχή του αυτοκράτορος επί της ανάγκης σεβασμού των δογμάτων και των ιερών κανόνων από κάποιους ψευδοαγιορείτες:

«Καί έγεμίσθη ή Κωνσταντινούπολή Ψευδοησυχαστάς Αγιορειτών, ματαιολόγων καί απατεώνων καί ψευδολόγων.

Άγανακτούσι δέ καί ημάς καθ’ έκάστην ημέραν γραφάς έπιζητούντες οι αγράμματοι καί χοιροβοσκοί, καί είσί τά πάντα ματαιότης ματαιοτήτων, κατά τόν Σολομώντα. Καί γίνωσκε, Δέσποτά μου άγιε, ότι τά δόγματα τών πατέρων άνετράπησαν υπό τής ήμετέρας γενεάς«

(από επιστολή Πατριάρχου Νικολάου προς Αλέξιο Κομνηνό).

6. Η θέση, λοιπόν, του Οικουμενικού Πατριάρχου ως το 1312 μ.Χ. είναι συνεποπτείας και συγκυριαρχίας με τον αυτοκράτορα της μοναχικής πολιτείας του Αγίου Όρους, στα πλαίσια πλήρους σεβασμού του αυτοδιοικήτου καθεστώτος.

Είναι θέση, εξάλλου, προβλεπόμενη από τους θείους και ιερούς κανόνες, και την παράδοση και την ιστορική συγκυρία, στις οποίες υπακούει ευσεβάστως και ο ίδιος ο αυτοκράτωρ, ως ο κατ’ εξοχήν πολιτειακός προστάτης της Εκκλησίας.

Η θέση δε του Αλεξίου Α' Κομνηνού, κατόπιν ερωτήματος του Πρώτου του Αγίου Όρους, ότι «άναγκαίον έστί, ινα ή ελευθερία τοϋ όρους φυλαχθεί καί μηδέποτε υπό ένορίαν μητροπολίτου ή επισκόπου γένηται», επιβεβαιώνει τήν πατριαρχική συνεποπτεία στό "Ορος, πού τήν άρνεΐται ρητά μόνον σε επισκόπους και μητροπολίτες, αλλ’ όχι και στον Πατριάρχη.

Προείπαμε ότι ουδείς εκκλησιαστικός χώρος νοείται κανονικά ανεπίσκοπος και αδέσποτος, κατά τους θείους και ιερούς κανόνες.

Πολύ περισσότερο, όταν ο οικείος επίσκοπος είναι αυτός ούτος ο Οικουμενικός Πατριάρχης, που συνιστά μέγα προνόμιο και ύψιστο αγαθό για το Όρος, όπως θα εξηγήσουμε στην συνέχεια. Αυτή η εποπτεία ήταν, εξάλλου, αίτημα των Αγιορειτών,

«άλλ ’ αίτούσι μή παρ ’ επισκόπου ή άρχιερέως τινός, άλλ ’ ή παρά μόνου τοϋ άγιωτάτου καί Οικουμενικού Πατριάρχου»

(Χρυσόβουλλο Ανδρονίκου, του 1312 μ.Χ.).

Η περιπτωσιακή συνεργασία του επισκόπου Ιερισσού (ή του μητροπολίτου Θεσσαλονίκης ενδεχομένως), «ως τον μάλιστα πλησιάζοντας τώ Όρει», για την επίλυση αγιορειτικών ζητημάτων, δεν αίρει ποσώς τον εποπτικό ρόλο του Οικουμενικού Πατριάρχου.

Απόδειξη τούτου είναι το γεγονός ότι κάποιες φορές ο Οικουμενικός Πατριάρχης για κάποιους λόγους εσωτερικούς και εξωτερικούς παραχωρούσε ή αφαιρούσε από τον επίσκοπό του —αφού η επαρχία Ιερισσού αείποτε υπήρχε ως δικαιοδοσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου— τις αγιορειτικές αρμοδιότητες.

Βέβαια, τα όρια διακρίσεως και εκτάσεως των συνεξουσιών στην βάση της συνεποπτείας και συγκυριαρχίας δεν ήσαν πάντοτε σαφή και κανονικά.

Επί εκατό και πλέον χρόνια διήρκησε το ασταθές τούτο αγιορειτικό καθεστώς.
Με την πάροδο δε του χρόνου, λόγω της σταδιακής υποχωρήσεως, εξασθενήσεως και αμφισβητήσεως του αυτοκρατορικού θεσμού από εσωτερικούς και εξωτερικούς παράγοντες, και της συγκρούσεως μεταξύ Αγιορειτών και πολιτικής εξουσίας, το καθεστώς της συνεποπτείας και συγκυριαρχίας απέβαινε μακροπρόθεσμα προς ζημία της μοναχικής πολιτείας του Αγίου Όρους, ως πνευματικής και όχι ως κοσμικής πολιτείας.

Γι’ αυτό, το 1312 μ.Χ., όλη η εποπτεία και κυριαρχία του Αγίου Όρους περνάει από το πρόσωπο του Αυτοκράτορος στο πρόσωπο του Οικουμενικού Πατριάρχου, με ευθύνη και πρωτοβουλία αυτοκρατορική και επευλογία πατριαρχική. 

Διαφυλασσομένου του εσωτερικού αυτοδιοικήτου καθεστώτος και πάλιν, όπως και του αυτοδίκαιου καθήκοντος του αυτοκράτορος να ενεργεί ως πολιτειακός προστάτης της Εκκλησίας και τών θείων έξαιρέτως θεσμών καί ιερών κανόνων.

7. Ο Οικουμενικός Πατριάρχης ως επόπτης και κυριάρχης επίσκοπος του Αγίου Όρους από το 1312 μέχρι σήμερα

Η μετάβαση στο νέο καθεστώς του 1312 μ. X. έγινε επί πατριαρχείας Νήφωνος, παλαιού Αθωνίτη και Λαυριώτη.

Σιγίλλιο του Πατριάρχου και Χρυσόβουλλο του Ανδρονίκου Β' αποτελούν καταστατικά έγγραφα, στα οποία εβασίσθη η ιστορική αυτή μεταβολή.

Συνιστούν ένα είδος τυπικού, —συνταγματικής ισχύος, θα ελέγαμε στην σημερινή γλώσσα—, αφού καθορίζουν την βασικότερη δομή του αγιορείτικου καθεστώτος.

Στο Χρυσόβουλλο, που είναι επικυρωτικό του Σιγιλλίου, επισημαίνεται ότι «οί προ ημών άείδιμοι βασιλείς» ευεργέτησαν ποικιλοτρόπως το Όρος και το άφησαν ελεύθερο από εκκλησιαστική εξάρτηση, είτε από επίσκοπο και μητροπολίτη, είτε και από τον Πατριάρχη, πράγμα αντικανονικό και επικίνδυνο, που έχρηζε διορθώσεως και επανορθώσεως.

Επί λέξει:

 «μήτε προς άγιωτάτου πατριάρχου, μήτε μήν παρ’ οίουδήποτε ετέρου άρχιερέως, λαμβάνειν σφραγίδα, κατά τήν έκκλησιαστικήν παρατήρησιν, όπερ δήτα καί ήν, τοϋ Αντικειμένου υποβολή καί επήρεια ... κινείται γάρ ή βασιλεία μου υπό τής αύτοϋ χάριτος καί έννοιαν λαμβάνει τον έπισυμβάντος οϋτω μή προσήκοντος, καντεϋθεν καί προς τήν τοϋ πράγματος διόρθωσιν διανίσταται... όμοΰ δέ καί το προγεγονός έκεϊνο έπανορθώσαι ποθεί (ποθοϋσα) ή βασιλεία μου»

(από το Χρυσόβουλλο Ανδρονίκου).

Προς διόρθωση της αντικανονικότητος ο αυτοκράτωρ αποφασίζει την αλλαγή με το να ορίσει στο εξής ο Πρώτος του Αγίου Όρους να παίρνει την σφραγίδα και το επιγονάτιο από τον Πατριάρχη, να παίρνει εν παντί την πατριαρχική ευλογία.

Της αποφάσεως αυτής προηγήθηκαν συνεννοήσεις με τον Πατριάρχη, ο οποίος στο Σιγίλλιο του επαινεί την πράξη του αυτοκράτορος, με την οποία «μετριάζει τι τής ελευθερίας ταύτης, ώς αν τά των κανόνων σώζοιτο δίκαια» και συνεχίζει λέγων: «ώς καλώς έχει τον πρώτον υπό δεσπότην είναι τήν Εκκλησίαν».

Σύμφωνα με σημείωση, που πιθανώς προέρχεται από τα τέλη του 14ου αι., ο Πρώτος λαμβάνει από τον Πατριάρχη, ως διάσημο του αξιώματος του, φελόνιο με δύο σταυρούς από πορφύρα, δείγμα της εξουσίας του, και επιγονάτιο.

Εξουσιοδοτείται να χειροθετεί αναγνώστες και υποδιακόνους, να εγκαινιάζει όλους τους ναούς του Όρους, να εκδίδει ενταλτήρια πνευματικών, να χειροθετεί τους ηγουμένους των μονών, πλην της Λαύρας, που ορίζεται να χειροθετείται επίσης από τον Πατριάρχη, να φορεί μόνος αυτός σταυρόν επί του καπασίου, όπως οι αρχιερείς, και να έρχεται στην σύνοδο, οσάκις και οι αρχιερείς.

Δηλαδή, στο Άγιον Όρος οι χειροτονίες ιερέων και διακόνων έμεναν εκτός δικαιοδοσίας του Πρώτου.

Έτσι, η μοναχική πολιτεία του Αγίου Όρους τίθεται δια του Πρώτου πάντοτε, αυτοκρατορική εντολή, επί λέξει:

«υπό τήν πατριαρχικήν μεγάλην πνευματικήν ηγεμονίαν, εις τον έξης άπαντα καί διηνεκή χρόνον, άμετάτρεπτον καί άπαραποίητον καί άπαράθραυστον», κατά το πατριαρχικό Σιγίλλιο, που επικυρώνεται από το αυτοκρατορικό Χρυσόβουλλο.

Ουσιώδης, επιπλέον, δέσμευση του Πατριάρχου προς τον Αυτοκράτορα και το Άγιον Όρος είναι —σύμφωνα πάντοτε με το Χρυσόβουλλο και το Σιγίλλιο— ότι εγγυάται εις το διηνεκές «ελευθερίαν» και «άνενοχλησίαν αύτού τε του όσιωτάτου Πρώτου καί τών είρημένων μοναχών».

8. Η αλλαγή αυτή —δεν γεννάται αμφιβολία— εισάγει νέο πνευματικό και διοικητικό καθεστώς στο Όρος.

Ο Πατριάρχης αναδέχεται όλην την εποπτεία, διοικητική και πνευματική.

Η αλλαγή αυτή έκτοτε ισχύει στα βασικά μέχρι σήμερα και δεν ήταν απλώς θέμα γοήτρου αλλά ουσίας.

Δεν εισάγει απλώς το «δικαίωμα ‘ψιλής’ έπεμβάσεως τής Μητρός Εκκλησίας εν 'Αγίω ’Όρει διά τήν σφράγισιν τοϋ έκάστοτε έκλεγομένου Πρώτου» (άποψη κάποιων αγιορειτών) αλλά ουσιώδη εποπτεία, πνευματική και διοικητική, διαφυλασσομένης της «ελευθερίας» και «ανενοχλησίας» της μοναχικής πολιτείας.

Πρακτικά, «ελευθερία και ανενοχλησία» σημαίνουν εσωτερικό αυτοδιοίκητο καθεστώς, υπό τον ευρύ διοικητικό συντονισμό του Πατριάρχου. Ο οποίος προσφέρει την συναντίληψη και συνδρομή του, όταν ζητείται πρωτοβούλως, αλλ’ υποχρεωτικώς μόνον προς Αυτόν, από την μοναχική πολιτεία προς διευθέτηση εσωτερικών ζητημάτων πνευματικών και διοικητικών, σχέσεων του Όρους προς την Πολιτεία και προς αντιιμετώπιση ξένων επεμβάσεων και προπαγανδών.

Ο Πατριάρχης οφείλει από πατρικό και ιστορικό προνομιακό χρέος να ενεργεί ως κανονικός κυριάρχης ποιμήν δι’ αποστολής στο Όρος εξάρχων και εξαρχιών (πρακτική που κατισχύει μέχρι σήμερα) ή δι’ άλλων παραστάσεων ή ενεργειών και γραφειοκρατικών μέσων.

Το «μνημόσυνο» δε του πατριαρχικού ονόματος στο Όρος υποδηλώνει και εμπερικλείει όλα τα παραπάνω, την πνευματική και διοικητική δηλαδή εποπτεία του Οικουμενικού Πατριάρχου στην αγιορειτική επικράτεια, ως μοναχική πνευματική και ουδέποτε κοσμική πολιτεία και επικράτεια.

Η νέα κατάσταση πραγμάτων επιβεβαιώνεται από τα τυπικά, που ακολούθησαν του 1394 (Γ' τυπικό), του 1406 (Δ' τυπικό), του 1575 (Ε' τυπικό), του 1783 (ΣΤ' τυπικό), του 1912 και του 1924, αυτού δηλαδή που σήμερα καλούμε Καταστατικό Χάρτη του Αγίου Όρους.

9. Συμπεράσματα

α. Η επιχειρηματολογία, που την συναντούμε υφέρπουσα στο Άγιον Όρος στην ιστορία και στο παρόν, και που προωθεί την θέση ότι αί άρχηθεν παραχωρηθεΐσαι προνομίαι καί άσυδοσίαι εις την Άθωνικήν Πολιτείαν έδόθησαν υπό τών βυζαντινών αυτοκρατορίαν και γι’ αυτό επομένως υπήρξαν —και ενδεχομένως είναι ακόμη— οι μονές του Αγίου Όρους «αυτοδέσποτοι και αυτεξούσιοι» είναι πολύ ακραία.

Αντίκειται στην εκκλησιαστική ιστορία και στην κανονική τάξη.

Η Εκκλησία προϋπήρξε των Βυζαντινών αυτοκρατόρων.

Οι οποίοι, ενσωματωθέντες ως πιστά τέκνα της Εκκλησίας και προστάτες αυτής αποβάντες, συνέπραξαν πρωτοβούλως, όπως είδαμε στην ερμηνεία των γεγονότων του 1312 μ.Χ., με τον Οικουμενικό Πατριάρχη για την απόδοση κανονικού και όχι αδέσποτου προνομιακού καθεστώτος στην μοναχική πολιτεία του Αγίου Όρους.

Το οποίο καθεστώς ασαφές —και επικίνδυνο στην ασάφειά του— στην πρώτη περίοδο αγιορειτικού βίου (11ο-13ο αι.), εντάχθηκε σταδιακά στα πλαίσια τών θείων έξαιρέτως παραδόσεων καί ιερών κανόνων.

β. Η Εκκλησία, εξάλλου, —εν προκειμένω η Μήτηρ Εκκλησία— ως Θείον Καθίδρυμα, αλλά και με το ανθρώπινό της πρόσωπο στην ιστορία της ανθρωπότητος, δεν προϋπήρξε μόνο των Βυζαντινών αυτοκρατόρων, αλλά κυρίως επέζησε —και αυτό είναι το θαυμαστό— και των παντοδυνάμων τούτων και άλλων παρομοίων κοσμικών εξουσιών φιλικών ή εχθρικών προς Αυτήν.

Έτσι, επέζησε μαζί της, ενταχθέν υπό τις πτέρυγές της, και το Αγιον Όρος, δηλαδή η μοναχική πνευματική πολιτεία του Όρους.

Και δεν επέζησε ως ένα μοναχικό κέντρο απλής σταυροπηγιακής ή ενοριακής μορφής και τιμής —ποτέ αυτό δεν μπορεί να ισχύει για το Άγιον Όρος— αλλά ως οικουμενικό, διορθόδοξο και διαχριστιανικό κέντρο, απολαύον «ελευθερίας» και «ανενοχλησίας», όχι της συνήθους, διότι, κατά προβλεπτική αυτοκρατορική βούληση και συναίνεση της Μητρός Εκκλησίας και αγιορειτική αίτηση, εμβολιάσθηκε στην οικουμενική και μητρική οντότητα της Μητρός Αγίας του Χριστού Μεγάλης Εκκλησίας Κωνσταντινουπόλεως, του Οικουμενικού Πατριαρχείου, εν τω προσώπω πάντοτε του Οικουμενικού Πατριάρχου, ως επόπτου και κυριάρχου επισκόπου του Όρους.

Αυτή ήταν η μεγάλη προσφορά και σημασία του Χρυσοβούλλου και του Σιγιλλίου, του 1312 μ.Χ..

γ. Ο υπερτονισμός, ως εκ τούτου, προνομιακού καθεστώτος Αγίου Όρους σε πολιτειοκρατική βάση, αντίληψη και νοοτροπία και μόνο (προνόμια από αυτοκράτορες, ηγεμόνες, σουλτάνους, πασάδες, βαλήδες και βασιλιάδες) προωθεί ηθελημένως ή αθελήτως αυτονόμηση περισσότερη του κανονικώς και προνομιακώς προβλεπομένου από το 1312 μ.Χ. κ.ε. του μέρους από το όλο του Αγίου Όρους από την Κωνσταντινούπολη της μοναχικής Πολιτείας από την Μητέρα Εκκλησία του Πρώτου —σήμερα της Ιεράς Κοινότητος— του Όρους από τον Οικουμενικό Πατριάρχη, ως κυρίαρχο επί¬σκοπο και ποιμένα του Όρους.

δ. Η τάση αυτή αυτονομήσεως, υπαρκτή στην πρώτη Εκκλησία, των 10 πρώτων αιώνων, οδηγούσε κάποιες μοναχικές αδελφότητες στην αίρεση και στο σχίσμα, δηλαδή στην απώλειά τους για την Εκκλησία και στην σκληρή ιδεολογική αντιπαλότητά τους προς Αυτήν.

Με σημερινή θεολογική και εκκλησιαστικοϊστορική ορολογία, η τάση αυτή ανεξέλεγκτη προσεγγίζει την «προτεσταντική πολιτειοκρατία», ή τον «παρεκκλησιαστικό ευσεβισμό» οδηγεί, δηλαδή, εις πνευματικό διχασμό.

Φυσικά, οι 20 κυρίαρχες και αυτοδιοίκητες ιερές μονές του Αγίου Όρους και η αντιπροσωπευτική αυτών Ιερά Κοινότητα σε άμεση συνεργασία και κανονική σχέση με την Μητέρα Εκκλησία ως εποπτική και προστατευτική αρχή του Όρους από το 1312 κ.ε. ποτέ δε θα επέτρεπαν αυτήν τοϋΑντικειμένου υποβολήν καί επήρειαν, δια να χρησιμοποιήσω την έκφραση του Χρυσοβούλλου Ανδρονίκου του Β', του 1312.

http://yaunatakabara.blogspot.gr

2294 - Σαν σήμερα, πριν 100 χρόνια, κοιμήθηκε ο Οικουμενικός Πατριάρχης Ιωακείμ Γ΄ ο Μεγαλοπρεπής

Σαν σήμερα στις 26/13 Νοεμβρίου 1912 κοιμήθηκε ο Οικουμενικός Πατριάρχης Ιωακείμ Γ΄ ο οποίος συνέδεσε σημαντικό μέρος του βίου του με το Άγιο Όρος και ειδικότερα με το Ιερό Κάθισμα του Αγίου Ευσταθίου, τον Μυλοπόταμο. 

Στη σελίδα του Οικουμενικού Πατριαρχείου διαβάζουμε:

Ἰωακεὶμ Γ´

Βίος, τὸ α´ : 4 Ὀκτ. 1878 - 30 Μαρτίου 1884

Ὁ οἰκουμενικὸς πατριάρχης Ἰωακεὶμ Γ´ ἐγεννήθη τὴν 18ην Ἰανουαρίου 1834 ἐκ γονέων Δημητρίου καὶ Θεοδώρας Δεβετζῆ εἰς τὸ Βαφεοχώριον τοῦ Βοσπόρου καὶ ἐβαπτίσθη εἰς τὸ ὄνομα Χρῆστος. Τὰ πρῶτα γράμματα ἐξέμαθεν ἐκ τοῦ πατρός του Δημητρίου, ἠκολούθησε δὲ τακτικῶς τὰς προκαταρκτικὰς αὐτοῦ σπουδὰς μέχρι τῆς β´ τάξεως τοῦ σχολαρχείου εἰς τὴν ἐκεῖ σχολὴν μὲ τὸν διδάσκαλον τοῦ χωρίου Μιχαλάκην. Ὑπηρέτει ἐν τῷ ναῷ τοὺς ἱερεῖς καὶ ἐγένετο ἀναγνώστης ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ τοῦ χωρίου του.

Ὁ τότε προϊστάμενος τοῦ χωρίου Χρύσανθος ὁ Ρύσιος (1844-45/6) τὸν προσέλαβεν ὑπὸ τὴν προστασίαν του. Μετέβησαν ὁμοῦ κατ᾽ ἀρχὰς εἰς τὸ Ρύσιον, καὶ ἀκολούθως τὸ Ἅγιον Ὄρος, τὴν Μονὴν Παντοκράτορος, ἔνθα διέμειναν ὑπὲρ τὸ ἔτος. Ἐκεῖ ὁ Χρῆστος Δεβετζῆς (ἢ Δημητριάδης) ἔλαβεν ἱκανὰ μαθήματα παρὰ τοῦ διδασκάλου Πάμβου τοῦ Λεσβίου. Ἀρχὰς τοῦ ἔτους 1848 ἐπανῆλθεν εἰς τὴν Πόλιν μετὰ τοῦ γέροντός του, ὅστις μετ᾽ ὀλίγον ἀπέθανεν ἐκ τῆς χολέρας.

Κατ᾽ ἀρχὰς προσεκολλήθη εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ μητροπολίτου Σάμου Γρηγορίου. Μετὰ ταῦτα, τῇ συστάσει τοῦ τότε μητροπολίτου Κυζίκου, βραδύτερον δὲ πατριάρχου Ἰωακεὶμ Β´, ἠκολούθησεν ὡς ὑπηρέτης τὸν μητροπολίτην Πωγωνιανὴς Ἀγάπιον ἀρχὰς τοῦ 1849 εἰς Βουκουρέστιον. Ὡσαύτως ἔμεινε πλησίον τοῦ διαδεχθέντος τὸν Ἀγάπιον, θανόντα, Πωγωνιανὴς Νικάνδρου, μέχρι τοῦ ἔτους 1853-4. Ἐν Βουκουρεστίῳ διήκουσεν ὅλην τὴν σειρὰν τῶν ἐγκυκλίων μαθημάτων ἐν τῷ οἰκοτροφείῳ τῶν ἐκ Κεφαλληνίας διδασκάλων Ἀποστολάτων, ἔχων ὡσαύτως ὡς προγυμναστὰς δύο ἑτέρους διδασκάλους καὶ ἱεροψάλτας τοὺς Χρηστίδας. Ἐκεῖ ἐξέμαθε τὴν βλαχικήν. Ἐχειροτονήθη διάκονος τὴν 10ην Αὐγούστου 1852 (12 Αὐγούστου 1851;) ἐν τῷ μετοχίῳ τῶν Γραικῶν (Χάνο-Γκρέτζηλορ) ὑπὸ τοῦ Πωγωνιανῆς Νικάνδρου, μετονομασθεὶς Ἰωακείμ.

Τὸ 1854 μετέβη εἰς τὴν Βιέννην, ἔνθα ἐκρατήθη ἀπὸ μέρους τῶν πλουσίων ἐκεῖ ὁμογενῶν καὶ ὑπηρετεῖ κατ᾽ ἀρχὰς ἐπ᾽ ὀλίγους μῆνας εἰς τὸν ναὸν τοῦ ἁγίου Γεωργίου καὶ κατόπιν, μέχρι τοῦ 1860, εἰς τὸν ἕτερον ναὸν τῆς ἁγίας Τριάδος ὡς διάκονος καὶ κανονάρχης (κατηχητής) ὑπὸ τοὺς ἱερεῖς - ἀρχιμανδρίτας Ἰάκωβον Λεβαντὴν τὸν ἐκ Ψαρρῶν (μετέπειτα Μοσχονησίων) καὶ Κοσμᾶν Λιβερόπουλον. Ἐκεῖ ἐπεδόθη παραλλήλως εἰς σπουδὰς καὶ μελέτας, ἐξέμαθε δὲ καὶ τὴν γερμανικήν.
Ἀνελθόντος τοῦ γέροντός του Ἰωακεὶμ Β´, τοῦ ἀπὸ Κυζίκου, εἰς τὸν οἰκουμενικὸν θρόνον, ὁ Ἰωακεὶμ Δεβετζῆς (ἢ Δημητριάδης) ἦλθεν εἰς τὴν πόλιν ἡμῶν καὶ διωρίσθη τὴν 12ην Νοεμβρίου 1860 δευτερεύων τῶν πατριαρχικῶν διακόνων καὶ τὴν 23ην (3ην;) Μαρτίου 1863 μέγας πρωτοσύγκελλος, χειροτονηθεὶς ὑπ᾽ αὐτοῦ τοῦ πατριάρχου πρεσβύτερος καὶ προχειρισθεὶς εἰς τὸ ὀφφίκιον τοῦ μ. πρωτοσυγκέλλου. Παυθέντος Ἰωακεὶμ Β´ τοῦ θρόνου, καὶ προτοῦ ἀκόμη ἀποχώρησῃ οὗτος ὁριστικῶς τοῦ θρόνου, ὁ πρωτοσύγκελλος τοῦ Ἰωακεὶμ Δεβετζῆς, κελεύσει τοῦ τότε τοποτηρητοῦ μητροπολίτου Ρασκοπρεσρένης Μελετίου καὶ ἐγκρίσει τῆς ἱ. συνόδου, ἀπηλλάγη τῶν καθηκόντων του τούτων τὴν 9ην Ἰουλίου 1863 καὶ παρέμεινεν ἀργὸς πέραν τοῦ ἑνὸς ἔτους. Ἐπὶ τῆς πατριαρχείας Σωφρονίου Γ´ του ἀπὸ Ἀμασείας, ἐλθὼν προηγουμένως εἰς θεολογικὴν συνδιάλεξιν πρὸς τοὺς καθηγητὰς τῆς θεολογικῆς σχολῆς καὶ ἐγκριθεὶς ὡς δόκιμος, ἀνεδείχθη τριακονταετὴς μόλις τὴν ἡλικίαν μητροπολίτης Βάρνης, τῇ 10ῃ Δεκεμβρίου 1864, ἀντὶ τοῦ ἀποβιώσαντος Πορφυρίου καὶ ἐχειροτονήθη ἀρχιερεὺς ὑπὸ τοῦ πατριάρχου Σωφρονίου Γ´. Ἀρχὰς τοῦ 1872, ἐνδημῶν ἐν ΚΠόλει προσεκλήθη εἰς τὴν σύνοδον καὶ τὴν ἐθνοσυνέλευσιν (27 Ἀπριλίου 1873). Ὑπῆρξε πρόεδρος τῆς ἐφορίας τῆς μεγάλης τοῦ γένους σχολῆς καὶ σύμβουλος τοῦ ἱερατικοῦ ἐκπαιδευτικοῦ συλλόγου. Ὡς μητροπολίτης Βάρνης ἔδωκε σημασίαν εἰς τὴν παιδείαν. Εἰς ἐπαρχίαν κατοικουμένην ἀπὸ πληθυσμὸν μικτὸν ἐξ Ἑλλήνων καὶ Βουλγάρων, ἧτο ὑπὲρ τῆς εἰρηνικῆς διαβιώσεως τούτων καὶ τῆς εἰρηνικῆς λύσεως τοῦ βουλγαρικοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ζητήματος, ὅπερ εἶχε φθάσει εἰς τὴν ὀξυτάτην αὐτοῦ φάσιν. Λέγεται ὅτι ἧτο κατὰ τῆς ἀνακηρύξεως τοῦ βουλγαρικοῦ σχίσματος καὶ ἐλυπεῖτο διὰ τὰς ἀποφάσεις τῆς μεγάλης συνόδου τοῦ 1872.

Ἐπὶ τῆς β´ πατριαρχείας τοῦ γέροντος τοῦ Ἰωακεὶμ Β´, μετετέθη εἰς τὴν μητρόπολιν Θεσσαλονίκης τὴ 9η Ἰανουαρίου 1874, παυθέντος τοῦ Θεσσαλονίκης Νεοφύτου ἕνεκα ἐσωτερικῶν ἀναταραχῶν τῆς πόλεως. Ὁ Θεσσαλονίκης Ἰωακεὶμ κατώρθωσεν ἐντὸς ὀλίγου νὰ συμβιβάσῃ τὰ διεστῶτα καὶ νὰ ἐπιδοθῇ εἰς τὸ ἀνακαινιστικὸν καὶ προοδευτικὸν αὐτοῦ ἔργον, ἠγαπήθη δὲ ὄχι μόνον ὑπὸ τῶν χριστιανῶν πιστῶν, ἀλλὰ καὶ τῶν μουσουλμάνων καὶ ἰουδαίων.

Ὁ ἀπὸ Θεσσαλονίκης Ἰωακεὶμ ἐξελέγη, 44 ἐτῶν τὴν ἡλικίαν, οἰκουμενικὸς πατριάρχης τὴν 4ην 'Οκτωβρίου 1878. Ὁ τοποτηρητὴς τοῦ οἰκουμενικοῦ Θρόνου Ἐφέσου Ἀγαθάγγελος (7 Αὐγούστου 1878) συνεκάλεσε εἰς α´ συνεδρίαν τὴν ἐκλογικὴν συνέλευσιν τὴν 29ην Σεπτεμβρίου 1878, παρόντων 66 μόνον, 12 ἀρχιερέων καὶ 54 λαϊκῶν, ἀντὶ τῶν 76 μελῶν, ἥτις καθώρισε τὸν κατάλογον τῶν ἐκλεξίμων ἐκ 13 ἀρχιερέων. Ὁ κατάλογος οὗτος ὑποβληθεὶς εἰς τὴν ὑψηλὴν πύλην ἐπεστράφη ἀπαράλλακτος. Τὴν Τετάρτην 4 Ὀκτωβρίου 1878 συνεκλήθη τὸ β´ ἡ ἐκλογικὴ συνέλευσις, παρόντων 69 μελῶν, 12 ἀρχιερέων καὶ 57 λαϊκῶν. Ὑποψήφιοι διὰ τὸ τριπρόσωπον ἀνεδείχθησαν ὁ Θεσσαλονίκης Ἰωακεὶμ (60), ὁ Φιλιππουπόλεως Νεόφυτος (44) καὶ ὁ Ἄρτης Σεραφεὶμ (35). Ἐν τῷ ναῷ οἰκουμενικὸς πατριάρχης παμψηφεὶ ἐξελέγη ὁ ἀπὸ Θεσσαλονίκης Ἰωακεὶμ Γ´. Ἡ ἄνοδος τοῦ Ἰωακεὶμ Γ´ εἰς τὸν θρόνον ὀφείλεται κατὰ πολὺ εἰς τὴν ὑπόδειξιν καὶ τὰς ὑπὲρ αὐτοῦ ἐνεργείας τοῦ μεγάλου εὐεργέτου τοῦ γένους καὶ τῆς Ἐκκλησίας Γεωργίου Ζαρίφη.

Ἐπιτροπὴ ἐκ τῶν δυὸ σωμάτων, μὲ ἐπὶ κεφαλῆς τὸν Χαλκηδόνος Καλλίνικον, μεταβάσα εἰς Θεσσαλονίκην, παρέλαβεν ἐπισήμως τὸν νέον πατριάρχην διὰ τὴν ἕδραν του. Ὁ Ἰωακεὶμ ἐγκατέλειψε τὴν Θεσσαλονίκην τὴν 23ην Ὀκτωβρίου 1878 διὰ τοῦ ἰταλικοῦ ἀτμοπλοίου «Πρίγκηψ Ἀμεδαῖος» καὶ ἔφθασεν εἰς τὴν πόλιν ἡμῶν τὴν 25ην τοῦ αὐτοῦ μηνός, ἡμέραν Τετάρτην, φιλοξενηθεὶς εἰς τὴν ἐν Φαναρίῳ παράλιον οἰκίαν τοῦ Δέρκων Ἰωακεὶμ (Κρουσουλούδη).

Τὴν 1ην Δεκεμβρίου 1878, ἡμέραν Τετάρτην, ἔλαβε χώραν ἡ παρουσίασις τοῦ νέου πατριάρχου πρὸ τοῦ σουλτάνου καὶ ἡ ἐκκλησιαστικὴ αὐτοῦ ἐγκαθίδρυσις ἐν Φαναρίῳ. Κατ᾽ αὐτὴν ἀπηγγέλθη ὑπὸ τοῦ μεγάλου λογοθέτου Σταυράκη Ἀριστάρχου τὸ μέγα μήνυμα, ἔχον ὡς ἐξῆς:

«Ἡ ἱερὰ τῶν ἁγίων ἀρχιερέων χορεία, ὁ εὐαγὴς τοῦ οἰκουμενικοῦ θρόνου κλῆρος, οἱ προύχοντες καὶ οἱ λογάδες τοῦ ἔθνους καὶ ἅπαν τὸ ὀρθόδοξον πλήρωμα τῶν τε θεοσώστων ἐπαρχιῶν καὶ τῆς βασιλίδος ταύτης τῶν πόλεων, ἐκλεξάμενοι κοινὴ γνώμη καὶ ὁμοφώνῳ βουλῇ τὴν Ὑμ. θειοτάτην παναγιότητα, ἐπινεύσει θείᾳ καὶ ἀνακτορικῇ εὐμενείᾳ, ἀρχιεπίσκοπον Κωνσταντινουπόλεως Νέας Ρώμης καὶ οἰκουμενικὸν Πατριάρχην, προσκαλοῦσιν Αὐτὴν διὰ τοῦ ταπεινοῦ Αὐτῆς οἰκέτου ἐπὶ τὸν ἁγιώτατον ἀποστολικὸν καὶ οἰκουμενικὸν τοῦτον θρόνον.

Ἀνάβηθι τοίνυν, παναγιώτατε δέσποτα, τὰς βαθμίδας αὐτοῦ καὶ κόσμησον αὐτὸν μέχρι βαθυτάτου γήρως, ὅπως ἐκλέϊσαν αὐτὸν οἱ προκάτοχοί Σου Ἀνδρέας ὁ πρωτόκλητος, Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος, Φώτιος ὁ πάνυ, Μιχαὴλ ὁ Κηρουλάριος, Γεννάδιος ὁ Σχολάριος, Σαμουὴλ ὁ Βυζάντιος καὶ ὁ λοιπὸς τῶν ἐν μακαρίᾳ τῇ λήξει εὐκλεῶς προπατριαρχευσάντων γεραρὸς θίασος, καὶ ὁδήγησον τὸν ἐμπεπιστευμένον σοι ἄνωθεν κλῆρον καὶ λαὸν εἰς τὰς τρίβους τῆς κατ᾽ ἄμφω σωτηρίας καὶ εἰς τὰς νομὰς τῆς εὐαγγελικῆς χάριτος Γένοιτο! Γένοιτο!

Ο πατριάρχης ἐξεφώνησεν ἀπὸ τοῦ θρόνου τὸν ἐνθρονιστήριον αὐτοῦ λόγον, ὁ δὲ ἀρχιμανδρίτης Φιλάρετος Βαφείδης τὸν ἀντιπροσφωνητήριον ἀπὸ τοῦ ἄμβωνος λόγον.

Ο ἐκ Βαφεοχωρίου συμπατριώτης καὶ ἀνάστημα τοῦ πατριάρχου καθηγητὴς Ἰωάννης Παναγιωτίδης παρουσιάζει τὸν νέον πατριάρχην Ἰωακεὶμ Γ´ ὡς ἀκολούθως:

«Ἰωακεὶμ ὁ Γ´ ἀνήκει εἰς τὴν ἐπίζηλον τάξιν τῶν προνομιούχων ἐκείνων ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι πλουσιοπαρόχως ἐπροικίσθησαν παρὰ τοῦ ἀγαθοδότου Θεοῦ. Νοῦς διαυγής, ἀντίληψις ὀξεῖα, κρίσις ἐμβριθής, μνήμη ἀτέρμων, καρδία συμπαθὴς καὶ φιλάγαθος καὶ χαλύβδινη θέλησις ἁρμονικῶς συνεταιρίσθησαν καὶ ἐγκαθιδρύθησαν ἐντὸς ὑγιεστάτου ὀργανισμοῦ καὶ μεγαλοπρεποῦς παραστήματος. Εἶναι ὄντως σπάνιον φαινόμενον ἡ ἁρμονικὴ συγκέντρωσις εἰς ἕνα ἄνθρωπον τόσων ἐξόχων πνευματικῶν, ἠθικῶν καὶ σωματικῶν χαρισμάτων!»

Ὃ Παῦλος Καρολίδης συμπληρώνει,

«Ἐπὶ τοῦ Οἰκουμενικοῦ θρόνου ὁ Ἰωακεὶμ Γ´ ὡς Πατριάρχης καὶ Ἐθνάρχης ὑπῆρξεν ἐν πολλοῖς ἀνὴρ ἀκαμάτως δραστήριος καὶ μεγαλεπήβολος ἐν τῇ φιλοκάλῳ μεταρρυθμιστικῇ αὐτοῦ ἐνεργείᾳ».

Ὁ δὲ Μανουὴλ Γεδεὼν ἐπιγραμματικῶς παρατηρεῖ:

«Καίπερ δὲ φρονῶν ὅτι «τὸ καθ᾽ ἡμᾶς χάος οὐ διαρρυθμίζεται», δυστυχῶς ἠθέλησε ν᾽ ἀναλάβῃ εὐθὺς τὴν ἐξ ὁλοκλήρου διαρρύθμισιν αὐτοῦ».

Ὁ Ἰωακεὶμ Γ´ ἐξέθεσε δι᾽ ὀλίγων τὸ πρόγραμμα τῆς δράσεώς του εἰς τὸν ἐνθρονιστήριον αὐτοῦ λόγον, ἀργότερον δὲ πλέον συστηματικώτερον εἰς τὸ περίφημον καταστὰν ὑπόμνημά του περὶ τῆς ἐκκλησιαστικῆς καταστάσεως, ἀναγνωσθὲν ἐνώπιον τῆς πρὸς ἀναθεώρησιν τῶν ἐθνικῶν κανονισμῶν συγκληθείσης ἐθνοσυνελεύσεως (12 Ἰανουαρίου 1879). Ἐκ τοῦ ἐνθρονιστηρίου λόγου του ἀποσπῶνται τὰ ἑπόμενα:

«Τὸ ἐφ᾽ ἡμῖν, ὁμολογοῦμεν καὶ διαβεβαιοῦμεν ὑμᾶς πάντας ἐν συνειδήσει ὅτι οὐδεὶς σκοπὸς πλάγιος, οὐδεὶς χθαμαλός, οὐδεὶς ὑλόφρων, οὐδεὶς φιλέκδικος, οὐδεὶς μνησίκακος ἐπηρεάσει ἡμᾶς εἰς τὴν διεύθυνσιν τῶν τῆς Ἐκκλησίας καὶ τοῦ ἔθνους ἀγαθῶν. Πιστοὶ φύλακες τῶν πατρώων καὶ ἀκριβεῖς ἐκτελεσταὶ τῶν ἱερῶν κανόνων καὶ θεσμῶν, ἀποδυόμεθα ἀπὸ τοῦ νῦν ἀκορέστως, ὅσον ἀνθρώπῳ εὐτελεῖ καὶ ταπεινῷ ἐφικτόν, εἰς τὴν διαρρύθμισιν καὶ διόρθωσιν ἐπὶ τῇ βάσει τῶν προεπηγγελμένων. Ἀπαιτοῦμεν δὲ καὶ παρ᾽ ὑμῶν τῶν τε κανονικῶν καὶ νομίμων σωμάτων καὶ παρ᾽ ἑνὸς ἑκάστου ἰδίᾳ καὶ ἐν γένει παρὰ πάντων, ὅσα ἡμεῖς ἀπαραβιάστως ἐπαγγελλόμεθα καὶ ἐν συνειδήσει ὑπισχνούμεθα. Οὕτως ἠρέμα καὶ κατὰ μικρὸν τῇ τοῦ Ὑψίστου Θεοῦ χάριτι καὶ ἀντιλήψει θέλομεν φθάσει ἀπὸ κοινοῦ εἰς τὴν ὁδὸν τῆς σωτηρίας»

Ὁ Ἰωακεὶμ Γ´ συνῆψε, πρὸς διακανονισμὸν τοῦ ἀπὸ μακρὸν ὑφισταμένου οἰκονομικοῦ προβλήματος καὶ πληρωμὴν τῶν καθυστερημένων, ἄτοκον μέγα δάνειον μετὰ τοῦ ἑτέρου τῶν μεγάλων εὐεργετῶν τοῦ γένους καὶ τῆς Ἐκκλησίας τραπεζίτου Ζαννῆ Στεφάνοβικ Σκυλίτση. Πρὸς ἀπόσβεσιν δὲ τοῦ νεωτέρου χρέους ἐκ 15.000 λιρῶν, προσέτρεξεν εἰς τὸ μέσον τῆς καθολικῆς συνδρομῆς ὅλων τῶν ἐν Τουρκίᾳ Χριστιανῶν.

Τὸ 1879 προέβη εἰς τὴν εὐλογίαν τοῦ ἁγίου μύρου. Ἤρχισεν ἐκ τοῦ πατριαρχικοῦ οἴκου, ὃν ἐπεσκεύασε καὶ ἐκόσμησεν ἐσωτερικῶς, δι᾽ ἐπίπλων πάσης φύσεως καὶ πινάκων (1879), ἅτινα ἐσώζοντο μέχρι τῆς ἐκ τοῦ πυρὸς ἀποτεφρώσεως τοῦ κτιρίου (1941). Μετερρύθμισε τὸν ἐσωτερικὸν βίον τῶν πατριαρχείων ἐπὶ τὸ εὐρωπαϊκώτερον καὶ τὸ χριστιανικώτερον. Ἵδρυσε τὴν πατριαρχικὴν βιβλιοθήκην καὶ ἀνασυνέστησε τὸ πατριαρχικὸν τυπογραφεῖον (1880), εἰς τὸ ὁποῖον ἤρχισεν ἐκδιδόμενον, ἐ. ἄ., τὸ περιοδικὸν (Ἀλήθεια) Ἐκκλησιαστικὴ Ἀλήθεια (1880-1923).

Ἐδωκεν ἰδιαιτέραν σημασίαν εἰς τὴν παιδείαν, τὴν θύραθεν καὶ τὴν ἐκκλησιαστικὴν (θεολογικήν). Ἐμερίμνησε διὰ τὴν ἵδρυσιν τοῦ νέου λαμπροῦ κτιρίου τῆς μεγάλης σχολῆς ἐπὶ τοῦ λόφου τοῦ Φαναριοῦ (θεμέλιος λίθος 30 Ἰαν. 1880, ἐγκαίνια τοῦ κτιρίου 14 Σεπτ. 1882). Ἀνασυνέστησε τὸ 1879 εἰς τὴν νῆσον Χάλκην τὴν ἐν Μουχλίῳ πρότερον λειτουργοῦσαν κεντρικὴν ἱερατικὴν σχολήν, ἥτις τὸ 1882 μετεφέρθη εἰς εὐρύτερον οἴκημα παρὰ τὸ ἁγίασμα τῶν Βλαχερνῶν. Ἵδρυσεν εἰς τὴν ἐν τῇ νήσῳ Πρώτῃ ἱ. Μονὴν τῆς Μεταμορφώσεως τοῦ Σωτῆρος γηροκομεῖον ὑπὲρ τῶν κληρικῶν. Καθιέρωσε τὸ 1881 τὸ θεσμὸν τοῦ πατριαρχικοῦ ἐπόπτου τῶν ὀρθοδόξων ἑλληνικῶν σχολῶν καὶ συνεκρότησε τὴν ἐκπαιδευτικὴν καὶ φιλανθρωπικὴν ἀδελφότητα, πρὸς ἐνίσχυσιν καὶ σύστασιν νέων καθ᾽ ὅλας τὰς ἐπαρχίας τοῦ οἰκουμενικοῦ θρόνου σχολῶν. Ἐνδιεφέρθη διὰ τὴν ἐκκλησιαστικὴν βυζαντινὴν μουσικήν, ἱδρύσας τὸ 1882 σχολὴν ἐκκλησιαστικῆς μουσικῆς καὶ καταρτίσας μουσικὴν ἐπιτροπήν, ἥτις ἀπέδειξε μουσικὸν ὄργανον, κληθὲν Ἰωακείμειον ψαλτήριον. Ἐμερίμνησε διὰ τὴν θεολογικὴν σχολὴν τῆς Χάλκης. Εἶχε δὲ σχέδια περὶ αὐτῆς, τὰ ὁποῖα δὲν προέφθασε νὰ θέσῃ εἰς ἐφαρμογήν. Συστάσει αὐτοῦ ἐσπούδασαν εἰς τὸ ἐξωτερικὸν οἱ ἀπόφοιτοι τῆς σχολῆς Ἰωακεὶμ Φορόπουλος, Μιχαὴλ Κλεόβουλος καὶ Ἀπόστολος Χριστοδούλου. Ἐφρόντισε διὰ τὴν εὔρυθμον λειτουργίαν καὶ διαρρύθμισιν τῶν ἐθνικῶν φιλανθρωπικῶν καταστημάτων καὶ ἀνήγειρε διὰ τῶν προσφορῶν τῶν ὁμογενῶν φρενοκομεῖον.

Κατόπιν τῶν γενομένων πολιτικῶν ἀλλαγῶν, κατὰ Μάϊον 1882 παρεχωρήθησαν εἰς τὴν Ἐκκλησίαν τῆς Ἑλλάδος αἱ μητροπόλεις Λαρίσσης, Ἄρτης, Δημητριάδος, Φαναριοφερσάλων καὶ αἱ ἐπισκοπαὶ Τρίκκης, Σταγῶν, Θαυμακοῦ, Γαρδικίου καὶ Πλαταμῶνος, μετὰ τῶν ἐν αὐταῖς μονῶν, σταυροπηγιακῶν καὶ ἐνοριακῶν. Τῇ 24 Αὐγούστου 1881 συνέστη ἡ μητρόπολις Νικοπόλεως καὶ Πρεβέζης ἐκ τῶν ὑπολειφθέντων ἐντὸς τῆς Τουρκίας χωρίων τῆς μητροπόλεως Ἄρτης. Τῇ 2 Μαΐου 1882 προεβιβάσθη ἡ τέως ὑπὸ τὸν Θεσσαλονίκης ἐπισκοπὴ Σερβίων καὶ Κοζάνης εἰς μητρόπολιν. Τὸν Ὀκτώβριον 1882 συνέστησε τὰς ἀρχιεπισκοπὰς Δισκάτης ἐν Θεσσαλίᾳ καὶ Νευροκοπίου ἐν Μακεδονίᾳ. Κατὰ Μάϊον τοῦ 1883, αἰτήσει τοῦ Ἐφέσου Ἀγαθαγγέλου, συνέστη ἡ ἐπισκοπὴ Ἀνέων, χορισθεῖσα τῆς Κρήνης. Ἕνεκα τῶν εἰς τὰς ἐπαρχίας τοῦ θρόνου γενομένων ἀλλαγῶν μετεσχηματίσθη το ἐν ἰσχύει συνταγμάτιον.

Ἐπὶ Ἰωακεὶμ Γ´ αἱ σχέσεις τοῦ οἰκουμενικοῦ πατριαρχείου μετὰ τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ρωσσίας ὑπῆρξαν ὁμαλαί. Ὁ ἐν Μόσχᾳ ναὸς τοῦ ἁγίου Σεργίου, μεθ᾽ ὅλων τῶν ἐξαρτημάτων αὐτοῦ, ἐτέθη ὑπὸ τὴν δικαιοδοσίαν τοῦ οἰκουμενικοῦ πατριαρχείου. Τῇ 20ῇ Ὀκτωβρίου 1879 διὰ πατριαρχικοῦ καὶ συνοδικοῦ τόμου ἀνεγνωρίσθη τὸ αὐτοκέφαλον εἰς τὴν ὀρθόδοξον 'Εκκλησίαν τῆς Σερβίας, τῆς χώρας ἀναγνωρισθείσης εἰς βασίλειον. Συνεπείᾳ τῆς πολιτικῆς ἑνώσεως τῆς ἐπαρχίας Δρύστρας μετὰ τῆς Ρουμανίας, διὰ τόμου ἀφέθησαν εἰς τὴν μητρόπολιν Οὐγγροβλαχίας αἱ τέως ὑπὸ τὸν μητροπολίτην Δρύστρας τελοῦσαι περιοχαὶ (5 Δεκεμβρίου 1879). Ὁ Ἰωακεὶμ φέρεται ὡς ἀποτυχὼν εἰς τὰς προσπαθείας του διὰ τὴν λύσιν τοῦ ἐν Ρουμανίᾳ μοναστηριακοὺ ζητήματος. Ἐπειδὴ δυὸ τμήματα τῆς εἰς Βουλγαρίαν περιελθούσης ἐπαρχίας Σαμακοβίου ἀπελείφθησαν ἐκτὸς αὐτῆς, τὸ τῆς Τζουμαγιᾶς καὶ Ραζλοκίου, προσεκολλήθησαν τὸ μὲν α´) εἰς τὴν μητρόπολιν Μελενίκου, τὸ δὲ β´) εἰς τὴν μητρόπολιν Δράμας. Ἐπίσης κατηγορεῖται ὁ Ἰωακεὶμ ὡς μὴ ἐνεργήσας θετικῶς διὰ τὴν ἐπίλυσιν τοῦ βουλγαρικοῦ ζητήματος καὶ τῶν ἐξ αὐτοῦ συνεπειῶν. Ὁ Ἰωακεὶμ Γ´ συνωμολόγησεν ἐκκλησιαστικὴν σύμβασιν μετὰ τῆς αὐστριακῆς κυβερνήσεως ὡς πρὸς τὰς ἐπαρχίας Βόσνης, Σβορνικίου καὶ Ἐρσεκίου (Ἐρζεγοβίνης), αἵτινες εἶχον περιέλθει ὑπὸ τὴν προσωρινὴν κατοχὴν τῆς αὐστροουγγρικῆς μοναρχίας. Ὁ Γεώργιος Παπαδόπουλος θεωρεῖ τὴν πρᾶξιν ταύτην «ἀνεπιτυχῶς» γενομένην, διότι ὁ Ἰωακεὶμ δὲν διεῖδε τὴν τάσιν τῆς αὐστροουγγρικῆς δυναστείας πρὸς σαγήνευσιν εἰς τὸν λατινισμὸν τῶν Ὀρθοδόξων.

Ἐπὶ τῆς ἐποχῆς τοῦ αὐτοκράτορος Ἀβδοὺλ Χαμὶτ Β´ ἐνεφανίσθη τὸ οὕτω λεγόμενον προνομιακὸν ζήτημα, ὅπερ συνίστατο εἰς τὴν προσπάθειαν πρὸς κατάργησιν τῶν ἀπὸ τῆς ἁλώσεως καὶ ἑξῆς προνομίων, ὧν ἀπέλαυεν ἡ Ἐκκλησία ἐντὸς τοῦ ὀθωμανικοῦ κράτους, ἰδίως ὅσον ἀφορᾷ τὴν κλήτευσιν καὶ διαδικασίαν τῶν κληρικῶν, τὴν διατροφὴν τῶν συζύγων ἐν ταῖς συζυγικαῖς διαφοραῖς, τὰς διαθήκας, τὰς ἐκκλησίας καὶ τὰ σχολεῖα. Τὸ ζήτημα τοῦτο ἱστορικῶς παρουσιάζει τρεῖς φάσεις. Ἡ πρώτη φάσις (1883/4) ἐξειλίχθη ἐπὶ τῆς πατριαρχείας Ἰωακεὶμ Γ´ καὶ ἐγένετο ἡ αἰτία, ὁμοῦ μετ᾽ ἄλλων τινῶν παραγόντων, ὡς ἧτο ἡ κατ᾽ αὐτοῦ στάσις πολλῶν ἀνωτέρων κληρικῶν καὶ ἰδίως τῶν συνοδικῶν ἀρχιερέων, μερίδος τῶν δημοσιογράφων καὶ κυρίως τοῦ ἀρχισυντάκτου τοῦ Νεολόγου Σταύρου Βουτυρᾶ, ἀλλὰ καὶ τινων ἐν τῇ πόλει ὁμογενῶν, διὰ τὴν ἀπὸ τοῦ θρόνου ἀπομάκρυνσιν Ἰωακεὶμ Γ´ (1884).

Ὁ πατριάρχης, ἐνώπιον τῆς δημιουργηθείσης καταστάσεως, ὑπέβαλε τὴν α´ παραίτησίν του τῇ 9ῃ Δεκεμβρίου 1883 καὶ ἀπεσύρθη εἰς τὸ ἐν Βαφεοχωρίῳ θέρετρόν του. Ὁ Ἰωακεὶμ ὑπέβαλε καὶ αὖθις, τὸ β´, τὴν παραίτησιν αὐτοῦ τῇ 16ῃ Δεκεμβρίου 1883. Τὸ γ´ ἔπραξε τὸ αὐτὸ τὴν 29ην Δεκεμβρίου 1883. Ἤδη ἀπὸ τῶν ἀρχῶν τοῦ μηνὸς Δεκεμβρίου 1883 καὶ κατὰ τὸ ἔτος 1884 ἐσυνεχίζοντο αἱ ἐπαφαὶ μεταξὺ τῆς ὑψηλῆς πύλης καὶ τοῦ πατριαρχείου, καθὼς καὶ προσωπικαὶ μετὰ τοῦ πατριάρχου, καὶ τοῦ θεωροῦντος τὸν ἑαυτόν του παρητημένον. Ὁ πατριάρχης ἀπέστειλε πρὸς τὸν μ. βεζύρην τὰ ἰδιωτικὰ αὐτοῦ σημειώματα, τὰ οὕτω λεγόμενα «χουσουσιά», τὰ τόσον θόρυβον τότε προξενήσαντα. Τέλος, πρὸ τοῦ δημιουργηθέντος ἀδιεξόδου, ὁ πατριάρχης ἠναγκάσθη νὰ ὑποβάλῃ τὴν ὁριστικὴν αὐτοῦ παραίτησιν τῇ 30ῃ Μαρτίου 1884.

Τοποτηρητὴς τοῦ οἰκουμενικοῦ θρόνου ἐξελέγη ὁ Ἐφέσου Ἀγαθάγγελος (30 Μαρτίου 1884).

Ὁ πρώην ΚΠόλεως Ἰωακεὶμ Γ´, μετὰ τὴν ἀπὸ τοῦ θρόνου ὁριστικὴν παραίτησιν (1884), λαμβάνων καὶ ἐπιχορήγησιν ἐξ 7500 γροσίων, παρέμεινεν ἐπὶ χρονικόν τι διάστημα εἰς τὸν ἐν Βαφεοχωρίῳ οἶκον αὐτοῦ. Ἐπὶ τῆς πατριαρχείας Διονυσίου Ε´ ἀνέλαβε τὴν 20ήν Φεβρουαρίου 1887 προσκυνηματικὸν ταξίδιον εἰς Ἱεροσόλυμα, ἐπισκεφθεὶς συνάμα τὴν Ἀντιόχειαν καὶ τὴν Ἀλεξάνδρειαν. Μετὰ τὴν ἐκ τῆς περιοδείας ταύτης ἐπάνοδον, διὰ μέσου τοῦ Ἁγίου Ὄρους, ἐγκατέστη καὶ πάλιν ἀπὸ τοῦ φθινοπώρου 1887 μέχρι τοῦ 1889 εἰς τὸ Βαφεοχώριον. Τὴν 17ην Σεπτεμβρίου 1889 ἀνεχώρησε δι᾽ Ἅγιον Ὄρος καὶ διέμενεν ἐφησυχάζων ἀπὸ τῆς 23 Σεπτεμβρίου 1889 μέχρι τοῦ ἔτους 1901 εἰς τὸ ἠσυχαστήριον τοῦ Μυλοποτάμου, ἀνῆκον εἰς τὴν Μονὴν τῆς Μεγίστης Λαύρας.

Ὁ Ἰωακεὶμ Γ´, παρ᾽ ὅλην τὴν ὀλιγοετῆ πατριαρχείαν του (1878-1884), ἠγαπήθη ἐξαιρετικῶς ὑπὸ τοῦ ὀρθοδόξου λαοῦ καὶ τοῦ μεγίστου μέρους τῶν ταγῶν αὐτοῦ. Ἐκ τῆς προσθήκης καὶ ἑνὸς ἱκανοῦ τμήματος τῶν ἐκκλησιαστικῶν ἠγετῶν, διεμορφώθη, μετὰ τὴν παραίτησίν του, μία ἰσχυρὰ μερίς, ἥτις ἀπετέλεσε τὸ οὕτω κληθὲν ἐν τῇ νεωτέρᾳ ἱστορίᾳ τοῦ οἰκουμενικοῦ πατριαρχείου κόμμα Ἰωακειμικόν. Ἐνῷ ἡ παράταξις τῶν ἀντιφρονούντων ἀπετέλεσε τὸ κόμμα τῶν Ἀντιιωακειμικῶν.

Αἱ συγκρούσεις τῶν δυὸ ἀντιμαχομένων παρατάξεων ἔφθανον εἰς τὸ ὀξύτατον αὐτῶν σημεῖον κυρίως κατὰ τὴν διάρκειαν τῶν μέχρι τοῦ 1901 πατριαρχικῶν ἐκλογῶν.

Τὸ β´: 25 Μαΐου 1901 - 13 Νοεμβρίου 1912

«Καὶ γὰρ πρὸς ἡμᾶς, ἀπὸ ἑκκαίδεκα ἐτῶν τὴν πνευματικὴν διακυβερνήσιν παρητημένους, τὴν μονήρη δὲ καὶ ἀπράγμονα διαίτησιν ἐν τῷ ἁγίῳ τοῦ Ἄθωνος Ὄρει προηρημένους, ἀδόκητον, μηνὸς Μαΐου λήγοντος, κατέφθασεν ἄγγελμα τὸ τῆς ἐκλογῆς ἡμῶν τὸ δεύτερον ἐπὶ τὸν ἁγιώτατον Ἀποστολικὸν καὶ Πατριαρχικὸν Οἰκουμενικὸν τῆς Κωνσταντινουπόλεως Θρόνον, εἰς διαδοχὴν τοῦ γερασμίου καὶ λίαν ἡμῖν περισπουδάστου ἐν Χριστῷ ἀδελφοῦ, τοῦ Παναγιωτάτου Πατριάρχου πρώην Κωνσταντινουπόλεως κυρίου Κωνσταντίνου, τὴν προεδρικὴν τῆς Ἐκκλησίας ταύτης ἀποθεμένου διεύθυνσιν καὶ εἰς τὸν ἰδιωτικὸν βίον ἀποχωρήσαντος. Μετ᾽ οὐ πολὺ δὲ σεμνὴ ἱερωτάτων Μητροπολιτῶν καὶ ἐντιμοτάτων Συμβούλων πρεσβεία εἰς τὸν ἱερὸν τῆς ἡσυχίας ἡμῶν τόπον διαπεραιωθεῖσα πρῶτον μὲν τὰς συνῳδὰ τοῖς ἐκκλησιαστικοῖς θεσμοῖς ἐν τῇ Μεγάλῃ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίᾳ συντελεσθείσας κανονικὰς ψήφους τῆς ἐκλογῆς ἡμῶν ἐπισήμως ἀνεκοινοῦτο, εἶτα δὲ τὸ ἐν τῇ ἐκλογῇ ὁμόφωνον καὶ συμπαγὲς τῆς γνώμης τῶν νομίμων ἀντιπροσώπων τοῦ τε ἱεροῦ κλήρου καὶ τοῦ εὐσεβοῦς λαοῦ προτιθεμένη, ἐμμόνως ἡμᾶς, ἐξ ὀνόματος τῆς Ἐκκλησίας καὶ τοῦ Γένους τῶν χριστιανῶν τοῦ καθ᾽ ἡμᾶς κλίματος, ἐπὶ τὸ ὕπατον τῆς ἐκκλησιαστικῆς πηδαλιουχίας ἀξίωμα μετεκαλεῖτο».

Μετὰ τὴν ἀπὸ τοῦ θρόνου παῦσιν τοῦ πατριάρχου Κωνσταντίνου Ε´, τῇ 27ῃ Μαρτίου 1901, τοποτηρητὴς τοῦ οἰκουμενικοῦ θρόνου ἐξελέγη τὴν ἰδίαν ἡμέραν ὁ μητροπολίτης Προύσης Ναθαναήλ. Τὴν Τετάρτην 23ην Μαΐου 1901 συνῆλθε τὸ α´ ἡ ἐκλογικὴ συνέλευσις, παρόντων 85 μελῶν, ἐν τῇ αἰθούσῃ τοῦ μεγάλου συνοδικοῦ τῶν πατριαρχείων, καὶ προέβη εἰς τὸν καταρτισμὸν τοῦ καταλόγου τῶν ὑποψηφίων, ὅστις ἀπετελέσθη ἐξ 24 ἀρχιερατικῶν μελῶν. Ἐστάλη τὴν ἰδίαν ἡμέραν εἰς τὴν ὑψηλὴν πύλην καὶ ἐπεστράφη πάραυτα, μὲ διαγεγραμμένα τὰ ὀνόματα τῶν μητροπολιτῶν Χαλκηδόνος Γερμανοῦ, Δέρκων Καλλινίκου, Ἀδριανουπόλεως Κυρίλλου, Ἰωαννίνων Γρηγορίου, Σμύρνης Βασιλείου, Σερρῶν Γρηγορίου καὶ Λέρου καὶ Καλύμνου Ἰωάννου. Ἡ β´ συνεδρία τῆς ἐκλογικῆς συνελεύσεως ἔλαβε χώραν τὴν 25ην τοῦ ἰδίου μηνός, ἡμέραν Παρασκευήν, τὸ δὲ τριπρόσωπον ψηφοδέλτιον κατηρτίσθη ὡς ἑξῆς: πρώην ΚΠόλεως Ἰωακεὶμ Γ´ (83), Χίου Κωνσταντῖνος (72) καὶ Βάρνης Πολύκαρπος (69). Κατὰ τὴν γενομένην ἐν τῷ ναῷ ψηφοφορίαν παμψηφεὶ οἰκουμενικὸς πατριάρχης ἐξελέγη ὁ πρώην ΚΠόλεως Ἰωακεὶμ Γ´.

Τὰ δύο σώματα τηλεγραφικῶς ἀνήγγειλαν εἰς τὸν νέον πατριάρχην τὴν ἐκλογήν του, οὗτος δὲ ἀπήντησεν εὐχαριστῶν. Ὥρισαν δὲ ἐπίσημον ἐξ ἀρχιερέων καὶ λαϊκῶν ἐπιτροπήν, ὑπὸ τὴν προεδρίαν τοῦ μητροπολίτου Μηθύμνης Στεφάνου, ἥτις μετέβη δι᾽ ἰδιωτικοῦ πλοίου τῆς ἑταιρείας Κουρτζῆ «Κρήτη» πρὸς παραλαβὴν τοῦ Πατριάρχου. Τὸ πλοῖον ἀνεχώρησεν ἐκ τῆς πόλεως τὴν Πέμπτην 31 Μαΐου 1901, ἔφθασε δὲ εἰς Ἅγιον Ὄρος τὴν Παρασκευὴν 1 Ἰουνίου 1901. Ἐκεῖθεν ἀνεχώρησε τὴν 3ην ἰδίου μηνὸς καὶ ἐπέστρεψεν εἰς τὴν πόλιν ἡμῶν τὴν 4ην Ἰουνίου 1901, τοῦ πατριάρχου καταλύσαντος εἰς τὴν ἐν Βαφεοχωρίῳ οἰκίαν του.

Ἡ ἡμέρα τῆς πολιτικῆς ἐγκαθιδρύσεως καὶ τῆς ἐνθρονίσεως τοῦ πατριάρχου ὡρίσθη ἡ Δευτέρα 11 Ἰουνίου 1901.

Ἀμφότεραι αἱ τελεταὶ ἐγένοντο μετὰ πολλῆς τῆς μεγαλοπρεπείας.

Τὸν νουθετήριον ἀπὸ τοῦ ἄμβωνος ἐξεφώνησεν ὁ ἀρχιμανδρίτης Γρηγόριος Κωνσταντινίδης, τὸν δὲ ἐνθρονιστήριον ἀπὸ τοῦ θρόνου ὁ Ἰωακεὶμ Γ´.

Ὁ Παῦλος Καρολίδης οὕτω πως παρουσιάζει τὴν πολιτείαν τοῦ Ἰωακεὶμ Γ´ κατὰ τὴν β´ αὐτοῦ πατριαρχείαν:

«Ἐν τῇ δευτέρᾳ αὐτοῦ ταύτη πατριαρχεία ὁ Ἰωακεὶμ Γ´, δύο πρὸ πάντων μετῆλθε μεθόδους τοῦ πολιτεύεσθαι: α´) ν᾽ ἀποφύγῃ ὡς δυνατὸν πᾶσαν προστριβὴν πρὸς τὴν Πύλην, β´) νὰ στήριξῃ τὴν ἐπὶ τοῦ θρόνου ἐμπέδωσιν ἐπὶ τοῦ λαϊκοῦ στοιχείου τοῦ ἐκπροσωπουμένου ἐν τῷ μικτῷ συμβουλίῳ. Ἐντεῦθεν περιῆλθεν οὐχ ἅπαξ εἰς προστριβὰς σοβαρὰς πρὸς τὴν Ἱεραρχίαν, ἀλλὰ διετηρήθη πάντοτε ὑποστηρίξει τῆς Πύλης καὶ τῆς ἐν τῷ μικτῷ συμβουλίῳ λαϊκῆς πλειονοψηφίας. Ἡ τοιαύτη πολιτεία αὐτοῦ καὶ ἡ ἄλλη ἐπιφυλακτικότης καὶ ἡ σταθερὰ αὐτοῦ ἀπόφασις νὰ μὴ καταλίπῃ τὸν θρόνον κατέστησαν τὴν δευτέραν πατριαρχείαν τοῦ Ἰωακεὶμ ἄγονον καὶ ἀδρανῆ εἰς ἔργα σοβαρὰ καὶ κοινωφελῆ».

Ὁ Ἰωακεὶμ Γ´ ἐδέχθη τὰς ἐπισκέψεις ὑψηλῶν προσωπικοτήτων, ὡς ἦσαν: ὁ βασιλεὺς τῆς Σερβίας Πέτρος, πρὸς ὃν ἔθηκεν ἀποσπάσας ἐκ τοῦ στήθους αὐτοῦ τὸ πατριαρχικόν του ἐγκόλπιον, ὅπερ ὁ βασιλεὺς ἐφύλαττεν εἰς τὸ εἰκονοστάσιον τῶν ἀνακτόρων ἐν Βελιγραδίῳ, ὁ πρίγκηψ Χριστόφορος τῆς Ἑλλάδος καὶ διακεκριμένοι πολιτευταί, ὡς ἦσαν ὁ Ἐλευθέριος Βενιζέλος, ὁ Δημήτριος Γούναρης, ὁ Π. Πρωτοπαπαδάκης, κ.ἄ.

Κατὰ τὴν β´ ταύτην πατριαρχείαν τοῦ Ἰωακεὶμ Γ´ ἐτελέσθη δὶς ὁ ἁγιασμὸς τοῦ ἁγίου μύρου (1903, 1912). Τοιουτοτρόπως, παραμένει ὁ μόνος πατριάρχης εἰς τὴν ἱστορίαν ἐπὶ τῆς ἐποχῆς τοῦ ὁποίου τρὶς ἔλαβε χώραν ἡ εὐλογία τοῦ ἁγίου μύρου (α´, 1879).

Σοβαρὰ γεγονότα, ἅτινα ἐτάραξαν τὴν ζωὴν τοῦ πατριαρχικοῦ θρόνου (1901-1912) ὑπῆρξαν, μ.ἄ., τὸ ζήτημα τῶν ὀκτῶ συνοδικῶν ἀρχιερέων (1904) καὶ τὸ τῶν ἕνδεκα (1910-1), ἡ ἀνακήρυξις τοῦ τουρκικοῦ συντάγματος (1908), ἡ σύγκλησις τῆς μεγάλης ἐθνοσυνελεύσεως (1910), τὸ ζήτημα τῶν μητροπολιτῶν τῆς Μακεδονίας (1903-8), ἡ κήρυξις τοῦ βαλκανικοῦ πολέμου (1912).

Τὸ 1904 ὀκτὼ συνοδικοὶ ἀρχιερεῖς διεφώνησαν πρὸς τὸν πατριάρχην ἐπὶ τοῦ χειρισμοῦ τοῦ θέματος τοῦ τρόπου ἐκλογῆς τῶν μητροπολιτῶν Βοσνίας-Ἐρζεγοβίνης, τῶν παραχωρηθεισῶν, κατὰ τὴν α´ πατριαρχείαν, εἰς τὴν Αὐστρίαν. Ὁ Δυρραχίου Προκόπιος (ἀποθανὼν Ἰκονίου) ἐπέκρινε δριμύτατα ἐπὶ συνόδου τὸν πατριάρχην, ὅστις θεωρήσας τὸν ἑαυτόν του προσβληθέντα, δὲν ἐκάλεσεν εἰς τὴν ἑπομένην συνεδρίαν τῆς συνόδου τοῦτον. Τὸ θέμα τοῦτο ἔληξε μετὰ δεκάμηνον ἀγῶνα συμφώνως πρὸς τὰς πατριαρχικὰς ἀπόψεις. Τὸ 1910-1 ἐξέσπασε νέα σύγχυσις, τὴν φορὰν ταύτην τῶν 11 μελῶν τῆς συνόδου μετὰ τοῦ γηραιοῦ πατριάρχου. Ἀντικείμενον ταύτης ὑπῆρξεν ἡ πρόσκλησις ὡς συνοδικοῦ τοῦ Χαλκηδόνος Γερμανοῦ, ἠγέτου ἐπὶ δεκαετίας τῆς ἀντιιωακειμικῆς παρατάξεως, κατὰ τοὺς κανονισμοὺς τῆς συνόδου. Ὁ πατριάρχης ἐπ᾽ οὐδενὶ λόγῳ ἤθελε νὰ καλέσῃ τὸν Γερμανὸν συνοδικόν, ἐνῷ οἱ ἕνδεκα ἐπέμενον ἐπὶ τῆς ἀκριβοῦς τηρήσεως τοῦ συνταγματίου. Πρὸ τοῦτο ὁ πατριάρχης ἀπεχώρησεν εἰς τὸ Βαφεοχώριον. Κατὰ παράδοξον τρόπον, μίαν ὡραίαν πρωΐαν οἱ ἐν τῇ πόλει ἐπληροφοροῦντο ὅτι ὁ Ἰωακεὶμ συνεφώνησε μετὰ τοῦ Γερμανοῦ, ὃν καὶ ἐκάλεσε συνοδικόν, λήξαντος οὕτω τοῦ θέματος, καὶ συνεργασθέντων ἔκτοτε τῶν δύο ἀσπόνδων ἀντιπάλων ἁρμονικῶς. Κατὰ τὴν ἐνδεκαετὴ β´ πατριαρχείαν τοῦ Ἰωακεὶμ Γ´ ἔλαβον χώραν περὶ τὰς 90 προαγωγαὶ ἀρχιερέων.

Ὁ Ἰωακεὶμ Γ´ συνεπλήρωσε τὴν βελτίωσιν τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ πατριαρχείου καὶ ἀνεκαίνισε τὴν ἐμφάνισιν τοῦ πατριαρχικοῦ οἴκου. Ἵδρυσεν ὀρφανοτροφεῖον θηλέων εἰς τὴν Πρώτην καὶ ἀρρένων εἰς τὴν Πρίγκηπον. Συνέστησε τὴν σχολὴν γλωσσῶν καὶ ἐμπορίου. Συνεπλήρωσε τὴν οἰκοδομὴν τῶν νοσοκομείων Βαλουκλῆ διὰ τῶν δωρεῶν τῶν πλουσίων ὁμογενῶν. Διέτρεφε καὶ ἐσπούδασε πολλοὺς ἀπόρους νέους, οἵτινες ἀνεδείχθησαν εἰς τὴν μετέπειτα ζωήν των, ἐν οἷς καὶ ὁ καθηγητὴς τῆς Χάλκης Ἰωάννης Παναγιωτίδης. Ἐνδιεφέρθη διὰ τὴν λειτουργίαν τῆς θεολογικῆς σχολῆς τῆς Χάλκης, ἥτις διήρχετο μίαν ἀπὸ τὰς πλέον ἠρέμους καὶ λαμπρὰς περιόδους τῆς ἱστορίας αὐτῆς. Ἐπρότεινε τὴν τροποποίησιν τῶν νηστειῶν, ἐπιτρεπομένης τῆς καταλύσεως αὐγῶν καὶ γάλακτος, τὴν σμίκρυνσιν τῶν ἱ. ἀκολουθιῶν καὶ τὸν περιορισμὸν τῶν κωλυμάτων τοῦ γάμου, τὸν γάμον καὶ τὴν ἀλλαγὴν τῆς ἐνδυμασίας τῶν κληρικῶν, καθὼς καὶ τὴν τροποποίησιν τοῦ ἰσχύοντος ἡμερολογίου. Ἐνδιεφέρθη διὰ τὴν τακτικὴν ἔκδοσιν τῶν εὐαγγελικῶν διδαγμάτων (μόνον ἐπὶ τρία ἔτη).

Ἄγνωστον διὰ ποῖον λόγον τὴν διαποίμανσιν τῶν ἑλληνικῶν ὀρθοδόξων παροικιῶν-κοινοτήτων τῆς διασπορᾶς τὴν ἀφῆκε διὰ τόμου εἰς τὴν Ἐκκλησίαν τῆς Ἑλλάδος (8 Μαρτίου 1908).

Ἐνδιεφέρθη διὰ τὴν διαφύλαξιν τοῦ θρησκευτικοῦ φρονήματος τοῦ ὀρθοδόξου ποιμνίου αὐτοῦ καὶ τῶν ὀρθοδόξων λαῶν, ὡς καὶ τὴν διασφάλισιν τῶν δεσμῶν μεταξὺ τῶν ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν, καθὼς καὶ μετὰ τῶν ἑτεροδόξων. Ἐπὶ τοῦ προκειμένου σημαντικὴ θὰ παραμείνη ἡ ἐπίσημος ἀλληλογραφία αὐτοῦ μετὰ τῶν ἀδελφῶν ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν τῶν ἐτῶν 1902-4, ἥτις ἀποτελεῖ τὸ πρῶτον ἐπὶ τῶν σχέσεων τῶν Ἐκκλησιῶν ἐπίσημον κείμενον τοῦ οἰκουμενικοῦ πατριαρχείου καὶ τῶν ἄλλων ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν κατὰ τὴν παροῦσαν ἑκατονταετίαν.

Τὴν 21ην Μαρτίου 1912, ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ τῆς 75ετηρίδος τοῦ πανεπιστημίου, ἀνεκηρύχθη ἐπίτιμος διδάκτωρ τῆς θεολογίας ὑπὸ τοῦ πανεπιστημίου Ἀθηνῶν.

Τὸ Σάββατον 3ην Νοεμβρίου 1912 ὁ πατριάρχης ἠσθάνθη ἀδιαθεσίαν καὶ ἠναγκάσθη νὰ οἰκουρήσῃ. Ἡ ὑγιεινή του ὅμως κατάστασις ἐπεδεινώθη καὶ ἀπέθανε τὴν Τρίτην 13ην Νοεμβρίου ἰδίου ἔτους, ὥραν 3.13 μ.μ.

Ὁ νεκρὸς ταριχευθεὶς καὶ περιβληθεὶς ἅπασαν τὴν ἀρχιερατικὴν αὐτοῦ στολήν, καθήμενος ἐπὶ ἕδρας, ἐξετέθη εἰς εὐλαβὲς προσκύνημα τῶν πιστῶν εἰς τὸν πατριαρχικὸν ναόν. Ἡ κηδεία του, μετὰ τῆς μεγίστης μεγαλοπρεπείας, ἐτελέσθη εἰς τὸν πατριαρχικὸν ναὸν τὴν Κυριακὴν 18 Νοεμβρίου 1912 καὶ ὥραν 10ην πρωϊνήν, προεξάρχοντός του α´ τῇ τάξει τῶν συνοδικῶν ἀρχιερέων Ἀμασείας Γερμανοῦ, συμπαραστατουμένου ὑπὸ τῶν συνοδικῶν καὶ τῶν παρεπιδημούντων ἀρχιερέων. Τὸν ἐπικήδειον ἐξεφώνησεν ὁ ἀρχιγραμματεὺς Ἀπόστολος (μετέπειτα Ρόδου, Ἀμασείας). Ἡ πομπὴ πεζῆ ὡδηγήθη μέχρι τῆς ἀποβάθρας Ἁγιὰς τοῦ Τζιβαλίου. Ἐκεῖθεν ἡ κυβερνητικὴ θαλαμηγὸς «Βαζιφέ» μετέφερε τὸ σκῆνος τοῦ πατριάρχου εἰς τὰ Ὑψωμαθεῖα. Ἐκεῖθεν πάλιν ἡ νεκρικὴ πομπὴ πεζῆ ἦλθεν εἰς τὴν Μονὴν τῆς Ζωοδόχου Πηγῆς Βαλουκλῆ καὶ ὁ νεκρὸς ἐτέθη εἰς προσκύνημα μέχρι τῆς Τετάρτης 21 Νοεμβρίου 1912, ὅτε καὶ ἐτάφη εἰς τὸν ἰδιαίτερον τῶν πατριαρχῶν χῶρον.

Βασίλειος Σταυρίδης

«Οἱ Οἰκουμενικοὶ Πατριάρχαι»

1860 - Σήμερον

*****

Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΙΩΑΚΕΙΜ Γ΄ ΜΕ ΤΟΝ ΜΥΛΟΠΟΤΑΜΟ

Ο Ιωακείμ Γ΄ επονομαζόμενος Μεγαλοπρεπής ποίμανε την Μητρόπολη Θεσσαλονίκης το διάστημα 1874-1878, ενώ παρέμεινε, αυτοεξόριστος, για 12 συνεχή έτη (1889-1901) στο Λαυριωτικό Ιερό Κάθισμα του Αγίου Ευσταθίου (Μυλοπόταμος) στο Άγιο Όρος.

Στον Μυλοπόταμο εγκαταβίωσε σαν ταπεινός εξαρτηματικός κελλιώτης ο Οικουμενικός Πατριάρχης Ιωακείμ ο Γ΄, μια από τις μεγαλύτερες προσωπικότητες της Εκκλησίας και του Γένους μας, όταν αναγκάστηκε να παραιτηθεί από τον θρόνο του για να μην αποδεχθεί τις καταστρατηγήσεις των προνομίων του Οικουμενικού Κέντρου και του Γένους από την Υψηλή Πύλη.

Προτίμησε την σε ένδειξη διαμαρτυρίας παραίτηση και την κελλιώτικη ζωή στον Μυλοπόταμο επί μια ολόκληρη 14ετία (23 Σεπτεμβρίου 1887 - 1 Ιουνίου 1901), απ' όπου αναχώρησε επανεκλεγείς και επανεθρονισθείς το 1901.

Ο Ιωακείμ Γ΄ ο Μεγαλοπρεπής, καθημερινά έσκαβε, φύτευε, έκτιζε, δημιουργούσε, κατηχούσε, δίδασκε, προσηύχετο, αγρυπνούσε. Πεζοπορώντας πήγαινε από τον Μυλοπόταμο στη Μικρή Αγία Άννα, οκτώ έως εννιά ώρες δρόμο -και τι δρόμο!- για να εξομολογηθεί στον φημισμένο άγιο πνευματικό παπα-Γρηγόριο!

Στα νεώτερα χρόνια ο Μυλοπόταμος συνδέθηκε με το όνομα του οικουμενικού πατριάρχου Ιωακείμ του Γ΄. Ο πρόμαχος αυτός της εθναρχικής παραδόσεως της Ορθοδοξίας ανήλθε στον πατριαρχικό θρόνο τον Οκτώβριο του 1884. Η πρώτη του πατριαρχία υπήρξε εξαιρετικά γόνιμη. Αναδιοργάνωσε διοικητικά το πατριαρχείο, τακτοποίησε τα οικονομικά προβλήματα της Εκκλησίας, μερίμνησε για την παιδεία, ανασύστησε τα πατριαρχικά τυπογραφείο, ίδρυσε την πατριαρχική βιβλιοθήκη, θεμελίωσε την λαμπρή Μεγάλη του Γένους Σχολή. Κατά την περίοδο αυτή προήχθησαν σε μεγάλο βαθμό οι σχέσεις με τις υπόλοιπες Όρθόδοξες Εκκλησίες με άξονα πάντοτε τον κυρίαρχο εθναρχικό ρόλο του οικουμενικού θρόνου. Η αντίθεση του όμως στον περιορισμό των προνομίων της Εκκλησίας τον οποίο προώθησε η οθωμανική κυβέρνηση καθώς και οι αντιδράσεις πού συνήντησε στην επιτέλεση του έργου του από ορισμένους ανωτέρους κληρικούς και εκδότες ελληνικών εφημερίδων της Κωνσταντινουπόλεως τον οδήγησαν στην παραίτηση από τον θρόνο τον Μάρτιο του 1884.

Επ' ολίγα έτη παρέμεινε εφησυχάζων στην γενέτειρα του Βαφειοχώρι. Το 1887 ανέλαβε μεγάλο προσκυνηματικό ταξίδι στα πατριαρχεία της Ορθόδοξης Ανατολής. Επισκέφθηκε τα πατριαρχεία Αλεξανδρείας, Αντιοχείας και Ιεροσολύμων και επιστρέφοντας στην Κωνσταντινούπολη παρέμεινε για λίγους μήνες στη μονή Ιβήρων του Αγίου Όρους. Φαίνεται ότι από τότε επέλεξε «το ωραιάτατον και ρωμαντικότατον ενδιαίτημα» του Μυλοποτάμου ως ασφαλές καταφύγιο για να αποσυρθεί. Δύο έτη αργότερα, τον Σεπτέμβριο του 1889, επανήλθε στο Άγιον Όρος και εγκαταστάθηκε στο λαμπρό αυτό ησυχαστήριο. Αμέσως επιδόθηκε στην ανακαίνιση του μονυδρίου. Λιτότητα και αίσθηση καλαισθησίας χαρακτηρίζει τις οικοδομικές επεμβάσεις του φιλοκάλλου πατριάρχου στα κτίσματα του Μυλοποτάμου. Η καθ' αυτά κατοικία του ήταν μικρή, κομψή και με απλούστατη διαίρεση. Η εξώθυρα οδηγούσε σε στενό διάδρομο, ο οποίος χρησίμευε και ως τράπεζα. Εκατέρωθεν αυτού υπήρχαν δύο δωμάτια, ένα προς την θάλασσα ως χώρος υποδοχής και ένα προς την ξηρά, υπήνεμο, το οποίο ο Ιωακείμ χρησιμοποιούσε ως κοιτώνα. Σαθρά δωμάτια προς την πλευρά του πύργου επισκευάσθηκαν και χρησιμοποιήθηκαν ως ξενώνας. Ο ναΐσκος, ο τιμώμενος στη μνήμη του μεγαλομάρτυρος Ευσταθίου, υπήρξε αντικείμενο ιδιαίτερης φροντίδας του πατριάρχη. Ανακαινίσθηκε εκ βάθρων, εξωραΐσθηκε και απετέλεσε «αληθές αριστοτέχνημα, ποιητικότατων και ωραιότατον». Στον κατανυκτικό αυτό χώρο, ο φιλακόλουθος ιεράρχης έψαλλε τις ακολουθίες και ιερουργούσε ανελλιπώς επί δώδεκα έτη.

Ο Ιωακείμ Γ΄ εγκατέλειψε τον Μυλοπόταμο στις αρχές Ιουνίου 1901 μετά την επανεκλογή του στον πατριαρχικό Θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως (25 Μαίου 1901). Η πολυετής παραμονή του στον ιδεώδη αυτόν τόπο περισυλλογής, αναδιοργανώσεως και προετοιμασίας υπήρξε καθοριστική για το δημιουργικό έργο που επετέλεσε ως τον θάνατο του το 1912.

Εκφράζοντας τις ευχαριστίες του προς τους Λαυριώτες για την φιλόστοργη και θερμή φιλοξενία που του παρέσχον «εν τω τερπνοτάτω και μοναστικών χαρίτων πεπροικισμένω αναχωρητηρίω του Μυλοποτάμου», δύο χρόνια πριν την αναχώρηση του από το Άγιον Όρος, ο πατριάρχης δώρισε στην κυρίαρχο μονή της Μεγίστης Λαύρας την αρχιερατική του στολή, λευκή κεντητή μίτρα, πατερίτσα, εγκόλπια και δικηροτρίκηρα

Το χρονικό διάστημα μεταξύ των ετών 1889 και 1901 υπήρξε η τελευταία, κατά τα παρελθόν, περίοδος ακμής του Μυλοποτάμου. Έκτοτε το ιστορικό λαυριωτικό κάθισμα σταδιακά παρήκμασε. Παρά τις σποραδικές φροντίδες διαφόρων οικητόρων τον, επί ογδόντα εννέα έτη οι φθορές επήλθαν ραγδαία.

Ουσιαστική και ελπιδοφόρα προσπάθεια ριζικής ανακαινίσεως του κτιριακού συγκροτήματος (πύργου, ναού, οικημάτων) αναλήφθηκε κατά το έτος 1990.

*****

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΤΗΣ  ΕΦΗΜΕΡΙΔΑΣ «ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ»

Στο Κυριακάτικο φύλλο της 25ης Νοεμβρίου 2012 η εφημερίδα ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ δημοσιεύει εκτενές αφιέρωμα στον Οικουμενικό Πατριάρχη Ιωακείμ Γ΄.

Για να διαβάσετε το αφιέρωμα σε μορφή pdf πατήστε εδώ

   *****

 Σχετικές αναρτήσεις στις ΑΓΙΟΡΕΙΤΙΚΕΣ ΜΝΗΜΕΣ

712 - Διάλογος του παπα-Γρηγόρη με τον Ιωακείμ Γ΄ στην αγορά των Καρυών

1991 - Ιωακείμ Γ΄ και Άγιον Όρος

  697 - Το Αγιώνυμον Όρος: Πληροφορίαι διά τους αγνοούντας

  715 - Ιωακείμ Γ’, ο από Θεσσαλονίκης «Μεγαλοπρεπής» Οικουμενικός Πατριάρχης

 242 - Η Θεσσαλονίκη θα τιμήσει τον Ιωακείμ Γ΄ τον Μεγαλοπρεπή

 575 - Η Θεσσαλονίκη τιμά τον Ιωακείμ Γ΄ τον Μεγαλοπρεπή. Επιστημονικό Συνέδριο 3-5 Φεβρουαρίου

  723 - Πατριάρχης Ιωακείμ Γ΄ ο Μεγαλοπρεπής: Λαμπρό πρότυπο και μεγάλο σύμβολο αγωνιστή που αγαπήθηκε μέχρι λατρείας από το Γένος μας 

  222 - Η αντίδραση των Αγιορειτών στην προσπάθεια διεθνοποίησης του Αγίου Όρους (3)

2268 - Το Άγιον Όρος ενθυμείται και Τιμά τη Μνήμη του Οικουμενικού Πατριάρχη Ιωακείμ Γ΄

2262 - Μνημόσυνο για τον Ιωακείμ Γ΄ τον Μεγαλοπρεπή στον Ιερό Ναό του Πρωτάτου