2848 - Το ιδρυτικό χρυσόβουλλο της Ιεράς Μονής Διονυσίου

Χρυσόβουλο του Αλεξίου Γ΄ Μεγάλου Κομνηνού

Σεπτέμβριος 1374

Αρχείο Μονής Διονυσίου

Πανομοιότυπο αντίγραφο του 18^ου αιώνα

Χαρτί, 103,8 x 36 εκ.

Πρόκειται για αντίγραφο του ιδρυτικού χρυσοβούλλου της Μονής Διονυσίου, με το οποίο ο αυτοκράτορας της Τραπεζούντας έδωσε στον Διονύσιο το ποσό των 100 σωμίων αργύρου (που αντιστοιχούν περίπου σε 1000 χρυσά υπέρπυρα), για να χτίσει τη μονή του, και του υποσχέθηκε μια ετήσια επιχορήγηση 1000 άσπρων κομνηνάτων (αργυρών νομισμάτων της Τραπεζούντας) για το μέλλον. Σε αντάλλαγμα, ο Διονύσιος ανελάμβανε να μνημονεύει επ’ άπειρον τον αυτοκράτορα και την οικογένειά του στις ακολουθίες και να επιφυλάσσει ιδιαίτερη υποδοχή στους Τραπεζούντιους που πηγαίνουν στη μονή είτε ως μοναχοί είτε ως απλοί επισκέπτες.
.......Το τεράστιο πρωτότυπο χρυσόβουλλο (χαρτί, 301 x 40,3 εκ.) κοσμείται με την πρωτότυπη ωραιοτάτη μικρογραφία, διατηρεί τη χρυσή του σφραγίδα (οι δύο δίσκοι έχουν χωρισθεί και είναι σήμερα ραμμένοι δίπλα στη μικρογραφία) και είναι γραμμένο, με διακοσμητική και δυσανάγνωστη γραφή, με ορισμένες λέξεις με κόκκινα και χρυσά γράμματα. Η μικρογραφία παριστάνει τον άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο (επώνυμο άγιο της Μονής Διονυσίου) να ευλογεί τον Τραπεζούντιο αυτοκράτορα και τη σύζυγό του Θεοδώρα.

.......Τα στοιχεία και η φωτογραφία είναι από τον τόμο ΘΗΣΑΥΡΟΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ, ο οποίος εκδόθηκε το 1997 από την Ιερά Κοινότητα και τον Οργανισμό Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης. Θεσσαλονίκη 1997.

2795 - Ένα από τα σπουδαιότερα χειρόγραφα του Αγίου Όρους (13ος αι), πίσω στο Βατοπέδι

Στις βιβλιοθήκες της Ιεράς Μονής Βατοπεδίου «επέστρεψε» ένα από τα σπουδαιότερα χειρόγραφα του Αγίου Όρους, η περίφημη Οκτάτευχος, έργο του 13ου αι. με μεγάλο καλλιτεχνικό και θεματικό ενδιαφέρον. Ο υπ’ αριθ. 603 περγαμηνός χειρόγραφος κώδικας έπειτα από την έκθεση στο Παρίσι έκανε «στάση» για ένα περίπου χρόνο στο εργαστήρι συντήρησης της 10ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, όπου εξειδικευμένοι συντηρητές το επανέφεραν στην αρχική του μορφή, αναδεικνύοντας τα ζωηρά του χρώματα, τις έντονες φωτοσκιάσεις και την προοπτική σε αντικείμενα και κτίρια με τα οποία ο καλλιτέχνης απέδωσε τις 162 αφηγηματικές του μικρογραφίες. Η σύγχρονη έρευνα, όπως υποστηρίζουν οι αρχαιολόγοι Δημήτριος Λιάκος και Νικόλαος Μερτζιμέκης, έχει αποδείξει ότι το πρωτότυπο της Οκτατεύχου είναι ο VAT gr.746 (12ος αι.). Παρόλα αυτά οι μικρογραφίες της σαφώς υπερέχουν από τις σύγχρονές τους στα ομοειδή έγγραφα του Βατικανού και της Κωνσταντινούπολης. Το χειρόγραφο του Αγ. Ορους περιλαμβάνει έξι από τα οκτώ ιστορικά βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης εκτός από τα δύο πρώτα ιστορικά (Γένεση, Εξοδος). Σοβαρές φθορές στο κυρίως σώμα (έντονες πτυχώσεις, σχισμές, απολεπίσεις στη ζωγραφική των μικρογραφιών, ρύποι από την υγρασία και από κεριά) απαιτούσαν ενδελεχή μελέτη, φυσικοχημικές αναλύσεις, διάλυση της νεότερης στάχωσης, επιπεδοποίηση των 469 περγαμηνών του φύλλων, καθαρισμό και βιβλιοδέτηση κατά τον βυζαντινό αλλά και σύγχρονο τρόπο. Απαιτούσαν έμπειρα χέρια που έχουν αναλάβει (ΕΣΠΑ 2007-13) να συντηρήσουν και άλλα 12 χειρόγραφα του Αγ. Ορους, τοιχογραφίες στο καθολικό, την τράπεζα και σε παρεκκλήσια της Μονής Μεγίστης Λαύρας, μαρμαροθετημένα δάπεδα στην ίδια Μονή και στη Βατοπεδινή σκήτη του Αγ. Δημητρίου.

Γιωτα Μυρτσιωτη

http://news.kathimerini.gr

2790 - Αυστραλία: «Θέλουμε πάρα πολύ να φιλοξενήσουμε μια έκθεση με θησαυρούς του Αγίου Όρους»

Η πολιτεία της Βικτόριας και η Ελλάδα θα αρχίσουν συζητήσεις για την «επικαιροποίηση» του μνημονίου που είχαν υπογράψει, στις αρχές της δεκαετίας του ΄90, για τη διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας στα δημόσια σχολεία.
.......Την πρόταση έκανε ο πολιτειακός ομογενής υπουργός Πολυπολιτισμού και Ιθαγένειας, Νίκος Κότσιρας, στη συνάντηση που είχε με τον υφυπουργό Εξωτερικών, αρμόδιο για τον απόδημο Ελληνισμό, Κωνσταντίνο Τσιάρα.
.......Ο κ. Τσιάρας αποδέχθηκε την πρόταση του ομογενή υπουργού. Επίσης, συμφώνησε μαζί του να εξεταστεί το ενδεχόμενο όπως η Βικτόρια φιλοξενήσει έκθεση με θησαυρούς του Αγίου Όρους.
.......«Θέλουμε πάρα πολύ να φιλοξενήσουμε μια έκθεση με θησαυρούς του Αγίου Όρους. Αν συμφωνήσει η Ελλάδα και στείλει μια αξιόλογη έκθεση θα θέλαμε αυτή να γίνει στο Μουσείο της Βικτόριας» είπε ο κ. Κότσιρας.
.......Ο κ. Τσιάρας δεσμεύτηκε όπως η Ελλάδα, μέσω των αρμοδίων φορέων, θα εξετάσει την αυστραλιανή πρόταση.
.......Ο υφυπουργός Εξωτερικών, κατά την παραμονή του στη Μελβούρνη συναντήθηκε με τον αρχηγό της πολιτειακής αντιπολίτευσης, Ντανιέλ 'Αντριους και την ομογενή σκιώδη υπουργό, Τζένη Μικάκου, ενώ είχε πολυάριθμες επαφές με μέλη της ομογένειας.
.......Από σήμερα βρίσκεται στην Αδελαΐδα, τρίτο σταθμό της περιοδείας του στην Αυστραλία.

http://www.kerdos.gr

2549 - Τα βυζαντινά εγκόλπια της Ιεράς Μονής Βατοπαιδίου Αγίου Όρους

Επιστήθιος σταυρός,
Χριστός και Θεοτόκος σε προτομή,
Καμέοι από ίασπι, ασήμι επίχρυσο,
μαργαριτάρια, πολύτιμοι λίθοι,
Καμέος: 12ος αιώνας, Σταυρός: 15ος αιώνας

Τα εγκόλπια είναι μικρά αντικείμενα που προορίζονταν για ανάρτηση. Τα περισσότερα συγκρατούνταν από έναν κινητό δακτύλιο. Συχνό γνώρισμα αποτελεί ο ελεύθερος δακτύλιος ανάρτησης, που πλαισιώνεται από ένα ζευγάρι μαργαριταριών ή από πολύτιμους λίθους.
.......Ο όρος «εγκόλπιο» έχει γενικότερη σημασία· αναφέρεται τόσο στους «επίπεδους σταυρούς» ή τους «σταυρούς-λειψανοθήκες», όσο και σε κάθε κυκλικό, ορθογώνιο ή πολυγωνικό εικονίδιο, με ή χωρίς άγια λείψανα. Αυτά τα αντικείμενα λατρείας αντλούν τη δύναμή τους από τα άγια λείψανα που περικλείουν αλλά και από τα εικονογραφικά τους θέματα.
.......Τα βυζαντινά εγκόλπια της Ιεράς Μονής Βατοπαιδίου, μία ομάδα εξήντα τεσσάρων αντικειμένων, χρονολογούνται από τον 6^ο – 7^ο αιώνα ως τα τέλη του 14^ου - αρχές 15^ου αιώνα. Τα συνδέει ο γενικός όρος «εγκόλπια», παρότι παρουσιάζουν ποικιλία υλικών, τύπων και τεχνικών κατασκευής· αυτό επιβάλλει την πολύπλευρη προσέγγισή τους. Τα βατοπαιδινά εγκόλπια εκφράζουν έτσι την ιεραρχική οργάνωση της βυζαντινής κοινωνίας και την ανταπόκριση των τεχνιτών στην ποικιλία της ζήτησης.
.......Η συλλογή των βυζαντινών εγκολπίων της μονής Βατοπαιδίου περιλαμβάνει δεκαέξι σταυρούς· οι εννέα αποτελούνται από ένα τεμάχιο, ενώ οι επτά είναι σύνθετοι.  
.......Τα εγκόλπια της Ιεράς Μονής Βατοπαιδίου αναφέρονται από τον ρώσο περιηγητή Grigorovic Barskij, που επισκέφθηκε το Άγιον Όρος το 1744. Φυλάσσονταν τότε σε κιβώτιο στο ιερό της Μονής μαζί με το πολύτιμο λείψανο της Τιμίας Ζώνης της Θεοτόκου.  
.......Από τα εξήντα τέσσερα συνολικά εγκόλπια της Ιεράς Μονής Βατοπαιδίου αναρτώνται εδώ φωτογραφίες από τα δεκατρία (εμπρόσθια όψη για όλα και πίσω όψη για δύο). Οι φωτογραφίες προέρχονται από τον ιστότοπο του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως (εδώ και εδώ) και συνοδεύονται από κείμενο της Brigitte Pitarakis που αξίζει να διαβαστεί.

http://leipsanothiki.blogspot.gr

Πολύλοβο εγκόλπιο,
Χριστός Παντοκράτωρ σε προτομή,
Καμέος από πράσινο ίασπι, χρυσός, συρματερός, χαρακτός,
πολύτιμες πέτρες, μαργαριτάρια,
Καμέος: 13ος αιώνας, Ένδεση: τέλος 15ου αιώνα

Ελλειψοειδές εγκόλπιο,
Ο προφήτης Δανιήλ σε προτομή,
καμέος από σαρδόνυχα, χρυσός,
μαργαριτάρια, πολύτιμοι λίθοι,
Καμέος: 12ος αιώνας, Ένδεση 15ος αιώνας (Novgorod)

Ελλειψοειδές εγκόλπιο,
Χριστός και Θεοτόκος Οδηγήτρια,
Καμέος από αιματίτη, ασήμι επίχρυσο, συρματερό,
πολύτιμες πέτρες, μαργαριτάρια, ίχνοι σμάλτου,
Καμέος: 12ος αιώνας, Ένδεση: Τέλος 15ου  - αρχές 16ου αιώνα

Η πίσω πλευρά του παραπάνω εγκολπίου

Εγκόλπιο,
Προτομή του Χριστού, Καμέος από αχάτη, χρυσός, συρματερός,
πολύτιμες πέτρες, μαργαριτάρια,
Καμέος: 12ος αιώνας, Ένδεση: Τέλος 15ου αιώνα

Η πίσω πλευρά του παραπάνω εγκολπίου

Ωοειδές εγκόλπιο,
Θεοτόκος Αγιοσορίτισσα – Σταυρός,
Μελίχρους λίθος, πιθανώς αμέθυστος, ασήμι επίχρυσο,
μαργαριτάρια, πράσινες πέτρες, σμάλτο,
12ος – 13ος

Αμφιπρόσωπο ελλειψοειδές εγκόλπιο,
Χριστός σε Δόξα,
Σφραγιδόλιθος από πράσινο ίασπι, περίκλειστα σμάλτα,
Τέλος 12ου – αρχὲς 13ου αιώνα

Τρίπτυχο εγκόλπιο,
Μεγάλη Δέηση,
Στεατίτης, ασήμι επίχρυσο, σμάλτο,
13ος αιώνας

Σταυρός – Λειψανοθήκη,
Ασήμι επίχρυσο, πολύτιμοι λίθοι, μαργαριτάρια,
13ος αιώνας

Εγκόλπιος σταυρός,
Σταύρωση,
Μαύρος στεατίτης, χρυσός,
13ος - 14ος αιώνας

Εγκόλπιος σταυρός,
Πέτρα, χρυσός σκαλιστός, χαρακτός, μαργαριτάρια,
13ος - 14ος αιώνας

Σταυρός - Λειψανοθήκη,
Εσταυρωμένος – Θεοτόκος δεομένη,
χυτός ορείχαλκος,
11ος – 12ος αιώνας

Εγκόλπιος σταυρός,
πέτρα, χρυσός σκαλιστός,
12ος αιώνας

2537 - Υφάσματα του Αγίου Όρους: Καταγραφή και Προληπτική Συντήρηση

Δρ. Χρήστος Χ. Καρύδης

Επικ. Καθηγητής (407/80)

Πρ. Συντήρησης & Ιστορίας Υφάσματος

Α.ΤΕΙ Ιονίων Νήσων, Α.Π.Θ & Α.Ε.Α.Θ

c.karydis@gmail.com

Μια συστηματική προσπάθεια ηλεκτρονικής καταγραφής Αθωνικών υφασμάτων ξεκίνησε το 2005 σε δεκατέσσερα αγιορειτικά καθιδρύματα, αρχικά με την καταγραφή και την ταυτοποίηση των κατασκευαστικών υλικών με φυσικοχημικές τεχνικές των αρχιερατικών σάκκων, σε συνεργασία με Διεθνή και Ελληνικά ιδρύματα. Αυτή η προσπάθεια αποτελεί την πρώτη συστηματική έρευνα ταυτοποίησης και χρονολόγησης αθωνικών υφασμάτων στην ιστορία του Αγ. Όρους. Η μελέτη των εκκλησιαστικών κυρίως υφασμάτων συνεχίστηκε μέσω του ΙΒΕ-ΕΙΕ στο πλαίσια του επιχειρησιακού προγράμματος ‘Κοινωνία της Πληροφόρησης’ με στόχο τη δημιουργία υποδομών για την κατάρτιση ψηφιακού πολιτιστικού αποθέματος.

Το πρώτο βήμα της συγκεκριμένης μελέτης είναι η καταγραφή- μελέτη των αντικειμένων. Ακολουθεί η δειγματοληψία και η ταυτοποίηση των κατασκευαστικών υλικών με φυσικοχημικές τεχνικές (ΗPLC-DAD, SEM-EDX, OM) και ολοκληρώνεται με προτάσεις και επεμβάσεις διατήρησης τους με την μέθοδο της προληπτικής συντήρησης.

Η ιδιαιτερότητα των μοναστικών συγκροτημάτων είναι η προτεραιότητα που δίνεται στη μοναστική ζωή και κατά συνέπεια στη λατρευτική χρήση των αντικειμένων, με συνέπεια η ιστορική και καλλιτεχνική τους αξία ως πολιτιστικών αγαθών να έρχεται σε δεύτερη μοίρα. Λαμβάνοντας αυτό υπόψη βλέπουμε ότι υπάρχουν παραδοσιακοί τρόποι φύλαξης-διπλώματος των αντικειμένων όπως είναι οι επισκοπικοί σάκκοι, τα φελόνια, τα επιτραχήλια κ.α. που βέβαια δημιουργούν έντονες μηχανικές καταπονήσεις σε συγκεκριμένα σημεία στη δομή των έργων.

Αντιμήνσιο 1738, αποθηκευμένο στην Ι. Μονή Σίμωνος Πέτρα- Άγιον Όρος, πρίν την πρ. συντήρηση. (Πηγή: Χρ. Καρύδης)

Τα ενδύματα που έχουν σε μεγάλο βαθμό φινιρίσματα-κολλαρίσματα στην επιφάνειά τους, όπως είναι κυρίως τα ρώσικα φελόνια, οι σάκκοι κ.α. σε συνδυασμό με τα μεταλλικά νήματα, παρουσιάζουν απώλεια σε σημεία όπως στους ώμους (σημείο διπλώματος), φθορές στην λαιμόκοψη που προέρχονται από τα εγκόλπια ή τον σταυρό των πρεσβυτέρων κ.α. Σε ορισμένα σκευοφυλάκια- κειμηλιαρχεία οι σκευοφύλακες στοιβάζουν σύνολα λειτουργικών ενδυμάτων, που χρησιμοποιούνται από επισκέπτες επισκόπους ή ιερείς. Με τον τρόπο αυτό στα βαριά υφάσματα δημιουργούνται μεγαλύτερες τσακίσεις και αποδυνάμωση των σημείων.

Κατά την διάρκεια της καταγραφής παρατηρήθηκε η χρήση πολλών μεταλλικών στοιχείων (καρφίτσες, πινέζες κ.α.) ως παλαιότερη μέθοδος ανάρτησης μέσα στις προθήκες ή πάνω στα ενδύματα, όπως επίσης και η χρησιμοποίηση ταμπλετών ναφθαλίνης και καμφοράς για την απώθηση εντόμων. Άλλα υφάσματα έχουν υποστεί στεγνό καθάρισμα (ατμού) καθαριστηρίου το οποίο ελκύει τετραχλωροαιθυλένιο στο εσωτερικό του χώρου. Τέλος, τα περισσοτερα υφάσματα αποθηκεύονται σε ξύλινες ντουλάπες, απορροφώντας πτητικά οργανικά οξεά (VOCs) που εκπέμπουν τα κακής ποιότητας ξύλα.

Η φυσικοχημική ανάλυση των υφασμάτων ώς δεύτερο βήμα, κατάφερε να ταυτοποιήσει τα κατασκευαστικά υλικά και να απαντηθούν ερωτήματα πριν την επεμβατική ή την παθητική συντήρηση.

Με τη χρήση του ερευνητικού πρωτοκόλλου που ακολουθήθηκε δόθηκαν πληροφορίες σχετικά με τα ακόλουθα:

ταυτοποιήθηκαν οι βαφές των υφασμάτων,

ταυτοποιήθηκαν τα τεχνολογικά χαρακτηριστικά και τα υλικά κατασκευής των μεταλλικών νημάτων,

ταυτοποιήθηκαν οι υφάνσιμες ίνες και οι ίνες ως πυρήνας στα μεταλλικά νήματα,

οριοθετήθηκαν οι τυχών παλαιότερες επεμβάσεις και πιστοποιήθηκε η μη ύπαρξη αυθεντικού προσχεδίου κάτω από το κέντημα,

οι παρατηρήσεις κατά την μακροσκοπική παρατήρηση πιστοποίησαν τυχών παλαιότερες διαφορετικές φάσεις επεμβάσεων στα υφάσματα & ενδύματα,

διαγνώστηκε και τεκμηριώθηκε η κατάσταση διατήρησης των υλικών, και τέλος

καταγράφηκαν ορισμένα από τα χαρακτηριστικά των τεχνιτών.

Οι παραπάνω πληροφορίες θα μπορέσουν να αποτελέσουν χρήσιμο υλικό για τους αρχαιολόγους και ιστορικούς υφασμάτων προκειμένου να μπορέσουν να καταλήξουν σε συγκεκριμένα συμπεράσματα σχετικά με την ταυτότητα του τεχνίτη αλλά και για την μελλοντική δημιουργία ενός αρχείου με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά Ορθόδοξων εκκλησιαστικών υφαντών και κεντημάτων ανά χρονική περίοδο. Τέλος, η καταγραφή και η ταυτοποίηση των υλικών είναι σημαντικό στοιχείο για τους συντηρητές υφάσματος οι οποίοι θα μπορέσουν να επιλέξουν τη μελλοντική κατάλληλη παθητική ή επεμβατική μέθοδο αλλά και τα κατάλληλα υλικά προκειμένου να διατηρήσουν τα Αθωνικά υφασμάτινα έργα τέχνης.

(Από τις περιλήψεις του πρώτου κύκλου διαλέξεων του τμήματος Προστασίας & Συντήρησης Πολιτισμικής Κληρονομιάς του ΤΕΙ Ιονίων Νήσων) 

(Αμφιθέατρο Α.ΤΕΙ Ιονίων Νήσων-Πλ. Κάλβου, Ζάκυνθος,  Συντονιστής- Επιμέλεια: Δρ. Χρήστος Χ. Καρύδης)

http://www.pemptousia.gr

Σχετικά:

  782 - Στο Άγιον Όρος ένα έντομο έβαφε τα άμφια

  658 - Αρχιερατικοί σάκκοι στο Άγιο Όρος

1310 - Διάλεξη: «Υφάσματα του Αγίου Όρους: Καταγραφή και Συντήρηση»